Jón Helgi Egilsson

Staðreyndir um fasteignamarkað

2011-10-24T10:08:00.031-04:00

Það er óþarfi að karpa um staðreyndir um verðþróun á fasteignamarkaði og áhrif verðtryggðra lána. Eftirfarandi er unnið upp úr tölum Hagstofunnar.

Frá janúar 2000 til dagsins í dag hefur íbúðaverð í Reykjavík hækkað um 145%, sem svarar til 8,7% árshækkunar að jafnaði yfir allt tímabilið.

Mynd: Húsnæðisverð í dag er svipað og í apríl 2007 og mars 2009. Þeir sem keyptu á því tímabili hafa því orðið fyrir nafnverðslækkun (rautt svæði).

Hins vegar hefur verðþróun íbúðaverðs verið á skjön við verðbólgu undanfarið og því étið upp raunvirði eiginfjár í húsnæði. Næsta mynd sýnir hækkun íbúðarverðs umfram hækkun verðbólgu.

Mynd: Uppsöfnuð hækkun húsnæðis umfram verðbólgu frá janúar 2000 er 50%. Það samsvarar 3,8% raunávöxtun á ári frá janúar 2000.

Frá október 2007 hefur verðbólga hækkað um 37% en húsnæði lækkað um 9%. Það er harkaleg staðreynd fyrir þá sem keyptu í bólunni og fjármögnuðu með verðtryggðum lánum.

Er það ekki staðreynd?

Kayak velta

2011-10-24T07:20:00.007-04:00

Hingað til hef ég notast við félagabjörgun þegar ég hef velt kayak úti á sjó. Það getur verið býsna kalt að svamla í úfnum sjó og bíða eftir aðstoð. Mig langaði því að læra nýja aðferð, að snúa (e. roll) þannig að ég gæti stólað á mig sjálfan. Að snúa kayak virkar einfalt sbr. meðfylgjandi myndskeið en ...

Fór þess vegna á námskeið um helgina hjá Kayakklúbbnum þar sem æft var í sundlaug. Eftir ansi margar veltur og í lok helgar var þetta farið að takast en ljóst að þetta þarf að æfa miklu meira þannig að þetta nýtist í brælu úti á sjó.

Kayaksigling við Reykjavík

2011-10-17T07:18:00.022-04:00

Fór í skemmtilega 10 km kajaksiglingu í gærmorgun í frábæru haustveðri. Lagt af stað frá Geldinganesi og í kringum Viðey þar sem siglt var upp að Austurey, meðfram Heimaey, framhjá eiðinu, norður fyrir Austurey og til baka.

Það var mikið um Skarf á leiðinni og gaman að sjá þá þurrka sig eftir köfunarferðir eða það sem heitir víst að "messa" . Á vef Fuglaverndar segir m.a. um skarfinn:

"Hérlendis verpa tvær tegundir skarfa, toppskarfur og dílaskarfur. Skarfar eru skyldir súlum og pelíkönum. Skarfar eru dökkir, grannir og langir sjófuglar sem eru mjög sérhæfðir að köfun og eru í laginu eins og brúsar (lómur og himbrimi) og fiskiendur. Toppskarfur er nokkru minni og grennri en dílaskarfur.

Eftir köfun þarf toppskarfur að þurrka vængina og situr þá oft og blakar þeim, „messar“. Hann er fremur klaufalegur þegar hann hefur sig á loft. Toppskarfurinn heldur sig við strendur og sést nær aldrei inn til landsins eins og dílaskarfur sem sést oft á vötnum og ám fjarri sjó. Verpur í byggðum og er algengastur á lágum eyjum eða hólmum í Breiðafirði og Faxaflóa."

Hressandi sunnudagssigling og langt síðan síðast. Klárlega styttra í næstu siglingu!

Boomerang rök Seðlabankastjóra

2011-10-13T06:49:00.013-04:00

Það er merkilegt afneitunarviðtal við Má Guðmundsson í Viðskiptablaðinu í dag. Á einum stað vill blaðamaðurinn heiðarleg svör um ábyrgð peningastefnunnar á hruni krónunnar. Ekki vill yfirhönnuður peningastefnunnar s.l. 15 ár kannast við ábyrgð og svarar:

"Í grundvallaratriðum var peningastefnan hvað varðar markmið og vaxtaákvarðanir ekki öðruvísi en í mörgum löndum þar sem bankakerfi hrundi ekki. Ég hef oft nefnt Nýja Sjáland og Síle í því sambandi. "

Málsvörnin er því á þá leið að þeir gerðu bara eins og hinir og hjá hinum varð ekkert hrun. Ha?

Réttilega nefnir Már að Nýja Sjáland fylgdi áþekkri peningastefnu. Vaxtamunurinn var að vísu mun minni á Nýja Sjálandi en hér. En það varð gjaldmiðilshrun. Frá febrúar til desember 2008 hrundi nýsjálenski dollarinn um 23% gagnvart evru og 40% gagnvart japönsku jeni.

Vaxtamunaviðskipti og gjaldmiðilshrun er því sameiginlegt með Nýja Sjálandi og Íslandi. Bankahrunið skilur að, sem er enn ein vísbending þess að krónan hefði hrunið þó svo bankarnir hefðu ekki farið í þrot.

Íslenska krónan hrundi vegna vaxtamunaviðskiptanna alveg eins og nýsjálenski dollarinn enda áþekk peningastefnan, eins og Már bendir á.

Meira úr viðtalinu: Fall krónunnar óháð bönkunum

2011-09-12T14:53:00.000-04:00

Krónan var fallin fyrir hrun bankanna og hefur lítið að gera með útrás og hrun íslensku bankanna, segir Jón Helgi Egilsson.

Viðtal í Viðskiptablaðinu: Vaxtastefnan hrærði banvænan kokteil

2011-09-12T14:51:00.001-04:00

Stýrivaxtahækkanir á Íslandi hafa öfug áhrif og auka þenslu í stað þess að draga úr henni, segir Jón Helgi Egilsson.

Klippur úr ÍNN þætti

2011-03-27T05:08:00.010-04:00

Frosti Sigurjónsson og ég ræddum við Hall Hallsson í sjónvarpsþætti á ÍNN í vikunni. Hér eru nokkrar klippur úr þættinum sem Samstaða gegn Icesave stendur að.

Töluvert var rætt um siðferði og hvort við komum fram af sanngirni gagnvart Bretum og Hollendingum ef við segjum NEI.

Fyrst var spurt: Hvað er ADVICE.is?

Siðferði og hvernig Bretar og Hollendingar högnuðust á neyðarlögunum?

Icesave samningurinn í samhengi hlutanna:

Er samningurinn ekki miklu betri en þeir fyrri?

Þurfum að þorum að vera til

Hálfur sannleikur er oft versta lygin

2011-02-08T09:27:00.007-05:00

Egill Helgason ræddi í gær umfjöllun Morgunblaðsins um kostnað vegna Icesave. Þar er m.a. vitnað til einnar sviðsmyndar GAM Management sem gerir ráð fyrir 233 milljarða kostnaði.
Egill skrifar:

“… Mogginn slær því upp á forsíðu að ef gengi krónunnar falli um 50 prósent verði greiðslurnar af Icesave mjög erfiðar … Auðvitað má benda það á móti að ef gengið færi að falla um 50 prósent – og héldist þannig í einhvern tíma – að þá væri botninn í raun dottinn úr íslenska hagkerfinu. Lífskjararrýrnunin yrði óskapleg – og er ekki á það bætandi. Evran færi þá í 250 krónur ...”

Þetta þykir mér afar villandi. Egill vitnar til forsíðu Moggans um að krónan falli um 50% en tilgreinir ekki á hversu löngum tíma sem er þó tilgreint inni í blaðinu! Í ágætri fréttaskýringu Morgunblaðsins kemur fram að þessi sviðsmynd gerir ráð fyrir 2% veikingu á ársfjórðungi! Við erum EKKI að tala um 50% gengisfall á einum degi, mánuði eða ári - heldur 2% gengisfall á ársfjórðungi eins og hægt er að lesa í greinargerð Morgunblaðsins. Þetta er ekkert aukaatriði.

Ég hef enga trú á 50% gengisfalli á næstunni þó svo að mér þyki 2% gengislækkun á ársfjórðuni næstu misseri ekki fráleitt sviðsmynd! Þetta er tvennt ólíkt.

Ef Egill hefur áhuga á að tala fyrir einni ákveðinni skoðun - þá það. En er það sanngjarnt að byggja ályktun á 50% gengisfalli þegar í raun er verið að tala um 2% gengislækkun á ársfjórðungi á næstu misserum?

Það eru margir sem treysta Agli Helgasyni og margt ágætt sem hann hefur staðið fyrir. Hins vegar er hann ekki yfir gagnrýni hafinn frekar en aðrir. Aðalatriðið er að hálfur sannleikur getur leitt menn út í móa. Það hlýtur að vera markmið Egils og annarra fjölmiðlamanna að stuðla að vitrænni umræðu.

Fyrir rétti í Bandaríkjunum dugar ekki að segja sannleikann. Þar sverja menn þess eið að segja líka allan sannleikann.

Hálfur sannleikur er jú ekki bara villandi heldur yfirleitt versta lygin.

Útsöluáhrif Icesave

2011-02-07T09:53:00.006-05:00

Ég hef keypt hluti sem ég vissi að ég hafði alls engin not fyrir. En í samanburði við „upphaflegt“ verð þá taldi ég mig „græða“. Ég græddi ekkert í raun og vera heldur tapaði. Þetta eru útsöluáhrif. Margir láta blekkjast. Þetta er þekkt trikk.

Það er jú miklu auðveldara að velja hvort maður á að kaupa vöru á háu eða lágu verði en að velta því fyrir sér hvort maður hafi einhver not fyrir vöruna. Við þekkjum verslanir sem eru með útsölur allt árið! Sama trikk og ESB notar. Ef einhver þjóð hafnar einhverju frá ESB þá er bara komið aftur með örlítið betri samning. Valið einfaldað og útsöluáhrifin skila ESB sínu. Svínvirkar! Á engilsaxnesku kallast þetta „framing“ og er tekið sem dæmi um óskynsama en mannlega hegðu í atferlishagfræði. Svona erum við vitlaus. Við höldum okkur skynsöm.

Svo fylgir það líka fólki að verða þreytt og leitt. Alþingi er þreytt. Þjóðin er þreytt. Stjórnin er uppgefin. Það leiðist öllum Icesave. Svo er Icesave flókið en þjóðin hafnaði ríkisvæðingu einkaskulda 6. mars s.l. með 93% greiddra atkvæða. En líkt og útsölur einfalda valið þá er nú búið að auðvelda Icesave valið. Nýr samningur. Nú velja menn á milli hárra vaxta fyrri samnings eða lægri vaxta nýs samnings. Fyrirsögn Fréttablaðsins sagði að nýi samningurinn væri hagstæðari! Kunnuglegt trikk? Við horfum á Icesave undir útsöluáhrifum!

En fyrir utan þá staðreynd að allt að 300.000.000.000 telst ekki vera útsöluverð fyrir eitthvað sem við hvorki getum né eigum að greiða þá er Icesave ekki reikningsdæmi. Icesave er ekki útsöluvara þó svo að vextir hafi lækkað.

Valið um Icesave er spurning um rétt eða rangt. Margir helstu hagfræðingar heims lofa nú Íslendinga í hástert fyrir að hafa ekki ríkisvætt einkaskuldir. Þetta er rætt á sjónvarpsstöðvum heimsins. Hvernig Írar klúðruðu sínu fjárhagslega fullveldi með ríkisvæðingu einkaskulda en ekki Íslendingar. Þetta er eitthvað til að vera stoltur af sem Íslendingur. En heima á Íslandi eru menn ... bara ósköp mannlegir. Falla fyrir útsöluáhrifum og eru bæði þreyttir og leiðir.

Hins vegar, með samþykkt þá losnar þjóðin ekki við Icesave. Samningurinn gerir ráð fyrir að það megi rukka Íslendinga til ársins 2046. Það eru 35 ár. Spáin um Ísland sem sumarbústaðaland mun rætast. Áhættan er alfarið Íslendinga líkt og í fyrri samningi. Klyfjarnar hafa undanfarna mánuði sveiflast um 120 milljarða bara vegna gengisbreytinga!

Indefence styður ekki fyrirliggjandi samning. Jú vextir eru lægri en Indefence leggur ekki til að samningurinn verði samþykktur óbreyttur. Á það er ekki hlustað og Fréttablaðið matreiðir álitið í takt við sinn áróður. Ritstjóri Fréttablaðsins hefur jú barist fyrir því að Íslendingar greiði Icesave – allar útgáfurnar! Nú ákvað Sjálfstæðisflokkurinn óvænt að fara gegn ályktun eigin Landsfundar – maður spyr sig – hvers vegna?

Kannski erum við bara mannleg. Við erum þreytt, leið og förum á útsölur. Nú vilja menn lyfta sér upp. Sumir vilja fara á ímyndaða útsölu og gefa börnunum okkur gjöf. Gjöfin að greiða fyrir sukk og svínarí einkabanka. Við ætlum ekkert að láta reyna á rétt okkar. Það er samið sig frá gildandi lögum. Við nennum þessu ekki. Útsalan er í gangi.

Samþykkjum og látum svo börnin bara sjá um þetta?

Nei takk!

Icesave: Dýr er Búðarhálsvirkjun öll!

2011-02-07T09:14:00.005-05:00

Það er gefið í skyn á forsíðu Fréttablaðsins í dag að ávinningur af jákvæðu viðhorfi hins pólitíska Evrópubanka til Icesave réttlæti m.a. samning. Slík „jákvæðni“ liðki fyrir láni til Búðarhálsvirkjunar og undir það tekur Hörður Arnarson forstjóri Landsvirkjunar. Er það svo í raun eða erum við enn einu sinni að sjá pólitískan áróður úr þessari áttinni?
Heildarfjárfesting vegna Búðarhálsvirkjunar er áætluð 26 milljarðar. Á opnum fundi í Háskólanum s.l. föstudag þar sem sami söngur var sunginn þá spurði ég forstjóra Landsvirkjunar hver væri núvirt arðsemi virkjunarinnar. Hann sagðist ekki muna það. Þá skulum við bara áætla hana.

Upphaflegt mat á arðsemi Kárahnjúkavirkjunar var 5,5%. Að vísu þótti sú tala ekki nægjanlega seljanleg í pólitík þess tíma. Því var ákveðið að tala um arðsemi eigin fjár. Þannig var hægt að veifa hærri tölu enda hægt að fá hærri tölur eftir því sem eigið fé í verkefni er stillt lægra. Svínvirkaði í áróðrinum en breytir hins vegar engu um arðsemi verkefnisins í heild. En þá þurfti að gefa sér m.a. forsendur um vexti vegna fjármögnunar þess sem uppá vantaði. Allir vita í dag að þær forsendur eru sprungnar. Allt mjög "vísindalega" reiknað. Kalt hagsmunamat! Stjórnmálamenn stimpluðu þetta sem "rétta ákvörðun" og "arðsama fjárfestingu". Geir var forsætisráðherra og Friðrik forstjóri Landsvirkjunar. Landinu, sem var metið á 0 kr. í arðsemimatinu, var sökkt undir virkjun. Það var ekki aftur snúið. Alþingi réð og þjóðin ekki spurð.

Ef við gefum okkur að Hörður sé 100% snjallari með Búðarhálsvirkjun en áætlanir um Kárahnjúkavirkjun sögðu, þá erum við samt bara að tala um 2,86 milljarða arðsemi Búðarhálsvirkjunar!

Blað ritstjóra, sem hefur líkt og Hörður talað ötullega fyrir öllum útgáfum Icesave, notar nú Búðarhálsvirkjun sem rök og stillir upp sem forsíðufrétt og Hörður heldur fyrirlestra um málið!

Bara ef löglausar kröfur er samþykktar og einkaskuldir færðar yfir á skattgreiðendur, þá birtir yfir Íslandi! Merkilegt! Hjómar vel? Að skapa störf og ég veit ekki hvað. Icesave klyfjar hafa verið metnar út frá mismunandi sviðsmyndum. Ég styðst við útreikninga frá GAM Management frá janúar 2011. Sviðsmynd um nokkuð óbreytt ástand gerir ráð fyrir 67 milljörðum. Aðrir myndir eru hærri og ekki fráleit sviðsmynd (4) gerir ráð fyrir 233 milljarða kostnaði samkvæmt GAM.

Eins og myndin ber með sér þá er forsíðufréttin og boðskapur fyrirlestranna ekki boðlegur . „Ávinningurinn“ vs. Icesave kostnaðurinn er harla rýr. Þar að auki er hinn pólitíski Evrópubanki og NIB ekki einu bankar heimsins. Peningar leita í arðbær verkefni.

Afi þurfti að hafa fyrir lífinu. Hann fékk 3ja mánaða skólagöngu. En hann var klár karl. Hann hefði ekki verið í vanda með að skilja að það er betra að lána þeim sem kemur sér ekki í óviðráðanlegar skuldir. Blessuð sé minning hans.

Ég sakna afa.

Economists are full of bad ideas

2010-10-26T18:21:00.003-04:00

Terrible ideas seem to emerge when the gurus get together to talk about coordinating their bad ideas.

Fordæmalausar aðstæður?

2010-10-21T11:40:00.012-04:00

Hvað er átt við þegar staðhæft er að hér séu fordæmalausar aðstæður?

Ekki getur það verið fall gjaldmiðilsins. Gjaldmiðlar hrynja títt og sveiflur geta verið miklar. Verð japanska jensins gagnvart bandaríkjadollar þrefaldaðist t.a.m. frá 1985 til 1995 og gjaldmiðlar hrundu í Asíukreppunni svo dæmi séu tekin. Ekki getur það verið verðbólga og nægir að benda á óðaverðbólgu víða um heim. Ekki getur það verið hátt atvinnuleysi því víðast í ESB er það meira. Ekki getur það verið 15% nafnverðslækkun húsnæðis á Íslandi þegar lækkunin á Írlandi er 50%. Hvað er átt við?

Er það hávaðasamasta málið - forsendur fyrir almennri niðurfellingu húsnæðislána? Ef litið er til síðustu 10 ára þá hefur húsnæðisverð hækkað um 108% en verðlag um 82%.

Já það eru sveiflur og stundum eru þær hagstæðar og stundum ekki sbr. mynd. Hins vegar hefur húsnæði hækkað umfram verðlag síðustu 10 árin um sem nemur 26% og mesta 12 mánaða breyting s.l. 10 ár er húsnæðiseigendum í hag sem nemur 37% í ágúst 2005 á móti mestri lækkun upp á 27% í apríl 2009!

Þetta eru staðreyndir. Vissulega eru aðstæður erfiðar og engin ástæða til að gera lítið úr vanda fjölda fólks sem þarf að aðstoða. En eru þetta fordæmalausar aðstæður eða upphrópun sem stenst ekki skoðun?

Evran og syndirnar sjö

2010-10-15T10:38:00.030-04:00

Hvað hefur evru krísan 2010 með pólitísk hrossakaup fyrir 20 árum að gera?

Jú, fyrir 20 árum var fræjum evru-krísunnar 2010 sáð. Evru-krísan er ekki bara vegna skuldavandræða Grikkja, Ítala, Spánverja, Portúgala, Íra og fleiri eins og margir halda. Evru-krísan er bein afleiðing af vanhugsuðu regluverki ESB (hljómar kunnuglega!) í peningamálum. Pólitísk kapp var meira en efnahagsleg forsjá.

Fall Berlínarmúrsins og síðar sameining Þýskalands 1990 ýtti evrunni úr vör. Fyrir þann tíma var sameiginlegur gjaldmiðill álfunnar fyrst og fremst hugmynd. Forseti Frakklands Francois Mitterand sá fyrir sér sameinaða Evrópu. Sameiginlegur gjaldmiðill var mikilvægur þáttur í því. Það var andstaða í Þýskalandi en kanslari Þýskalands Helmut Kohl vildi stuðning Evrópusambandsins við sameinað Þýskaland - nokkuð sem mörgum í Evrópu stóð stuggur af. Mitterand áttaði sig á stöðunni og sá sér leik á borði. Mitterrand samdi við Kohl. Þjóðverjar samþykktu myntbandalagsáformin gegn stuðningi Evrópusambandsins við sameiningu Þýskalands. Tveir sterkir leiðtogar, sem höfðu takmarkaða þekkingu á hagfræði og enn minni áhuga á peningamálum, lögðu grunninn.

En hvað klikkaði?

Í fyrsta lagi var efnahags- og félagslega gjörólíkum svæðum smalað saman í eitt gjaldmiðlasvæði. Stærðin varð með óræðum hætti mælikvarði á ágæti evrunnar! Kappið var svo mikið að slakað var á skilyrðum (t.d. varðandi Belgíu, Ítalíu og Grikkland) sem ekki einatt uppfylltu ekki skilyrðin heldur fölsuðu sum reikningana. Það var horft í gegnum fingur sér vegna þess að stærðin átti að sanna tilverugrundvöll evrunnar!

Í öðru lagi voru lánakjör allra í Evrulandi svipuð þó svo að efnahagslegur styrkleiki væri gjörólíkur. Evrópski seðlabankinn gerði ekki upp á milli ríkjanna í lánaviðskiptum. Lán og lánakjör endurspegluðu því ekki efnahagslega getu ríkjanna og samhengið á milli ábyrgrar efnahagsstjórnar, skuldastöðu og lánskjara var rofið. Evran ýtti þannig undir aðhaldsleysi og óstjórn. Aðhaldsleysið vegna evrunnar er í dag flestum ljóst og kemur nú í bakið á ríkjum Evrulands.

Í þriðja lagi þýddi fjölgun ríkja í Evrulandi fleiri ólík sjónarmið í peningastjórnun. Úr varð miðjumoð sem gagnaðist engum. Í fjórða lagi þá hefur áhugi Þjóðverja á myntsamstarfinu minnkað til muna og var hann ekki mikill fyrir. Þýsk stjórnvöld komu þeim skilaboðum á framfæri í upphafi bankakreppunnar 2008 að hvert ríki þyrfti að sjá um sína banka. Það var meðvituð ákvörðun þýskra stjórnvalda að bankakrísan væri ekki samevrópskt vandamál. Ég finn til með Írum!

Í fimmta lagi þá var Mastrict samkomulagið svikið. Bann við björgun eins ríkis á kostnað annars (e. no-bailout clause) kom ekki í veg fyrir að Grikklandi var bjargað á kostnað hinna. Evruríkin voru neydd til að taka þátt í 500 milljarða evru björgunarsjóði þrátt fyrir „no-bailout“ ákvæðið. Evrópski seðlabankinn var látinn kaupa skuldabréf sem höfðu súrnað.

Í sjötta lagi afhjúpaði krísan arfaslaka stjórnunarlega, pólitíska og fjármálalega umgjörð evrunnar. Í viðtali mínu við Robert Mundell þá lagði hann til að Ísland tengdi krónuna við dollar. Sjálfur Mundell, yfirlýstur stuðningsmaður evrunnar og oft nefndur faðir hennar, treystir ekki umgjörðinni. Hann benti t.a.m. á þá staðreynd að ekki er fjármálamiðstöð í Evrulandi. Hún er í London. London er ekki í Evrulandi. Þá hefur Evruland ekki yfirþjóðlegan fjármála-, viðskipta eða bankamálaráðherra til að samhæfa viðbrögð í efnahagsmálum.

Í sjöunda lagi þá er Evruland samsett af svo ólíkum ríkjum félags-, menningar- og tungumálalega að það kemur niður á hreyfanleika vinnuafls. Svæðið er óhagkvæmt gjaldmiðlasvæði. Það kemur niður á samkeppnishæfni. Alvarleg afleiðing þess er meira atvinnuleysi.

Evran og syndirnar sjö eru samhent og samheldin fjölskylda. Vill Ísland verða hluti af þessari fjölskyldu?

Við höfum val. Útfærum valkostina, veljum og höldum svo áfram!

Reykjum og til verður útópía!

2010-10-14T09:51:00.010-04:00

Frá 2002 hafa laun hækkað 3% meira en verðbólga.
Frá 2005 hafa laun hækkað 4% minna en verðbólga.
Frá 2007 hafa laun hækkað 10% minna en verðbólga.

Hagsmunasamtök heimilanna vilja 18% lækkun fasteignalána!
Hvað með þá sem tóku lán 2002? Eiga þeir þá að greiða til baka?
Hvað ef laun hækka umfram verðbólgu á næstu árum? Eiga þeir þá að greiða til baka?
Hvað með þá sem notuðu fasteignir til að fá ódýr lán til að fjármagna t.d. bílakaup, sumarbústaði og neyslufyllerí?
Á ríkissjóður að vera tryggingarsjóður skuldara?
Á ábyrgð og frelsi ekki að fara saman?
Eru fjárfestar húsnæðis ábyrgðarlausir skulda sinna þegar illa fer en halda gróðanum þegar vel gengur?
Hvað með þá sem geta vel greitt af lánunum sínum þó svo að veðmál þeirra hafi ekki gengið eftir?
Er ríki þar sem líkur á greiðslufalli eru verulegar í stöðu til að sökkva enn dýpra í skuldir?
Er það sanngjarnt að láta börnin okkar borga skuldir þeirra sem fjárfestu ógætilega 2007?

Einhver að reykja?

Valkostir í gjaldmiðilsmálum og trúin eina

2010-09-30T12:25:00.001-04:00

Ísland er stefnulaust um eigin gjaldmiðil. Stjórnarflokkarnir eru ósammála um framtíðarfyrirkomulag í þessu stóra máli og þá virðist lausnin vera að gera ekki neitt. Nýlega átti ég þess kost að ræða þessi mál við tvo hagfræðinga, þá Joseph Stiglitz og Robert Mundell. Helstu valkostir í gjaldmiðlamálum Íslendinga eru nokkrir með sína kosti og galla og m.a. þessir:

a) Íslensk króna og ný peningastefna
b) Íslensk króna tengd við erlenda mynt
c) Innganga í ESB og upptaka evru

Nóbelsverðlaunahafinn Joseph Stiglitz hefur áður lýst skoðun sinni í fyrirlestrum á Íslandi og skrifað skýrslu um málið. Í samtali mínum við Stiglitz var hann jafnákveðinn og áður að eina skynsamlega leiðin fyrir Ísland er að halda krónunni. Rök hans eru klassísk og hann leggur til leiðir til að minnka sveiflur. Stiglitz trúir á leið a) fyrir Ísland.

Nóbelsverðlaunahafinn Robert Mundell, stundum nefndur faðir evrunnar, kom fyrst fram sem brautryðjandi í peningamálahagfræði upp úr 1960 og hlaut Nóbelsverðlaunin 1999. Hann er m.a. höfundur kenningarinnar um hagkvæm gjaldmiðlasvæði og Mundell-Fleming líkanið er klassík í hagfræði. Í samtali mínu við Mundell kom glöggt fram hvað hann telur best fyrir Ísland. Mundell trúir á leið b) fyrir Ísland.

Jóhanna Sigurðurdóttir og Samfylkingin vilja ganga í ESB og taka upp evru. Í ályktun hennar flokks segir: „Umsókn um aðild að ESB og undirbúningur að upptöku Evru mun styrkja efnahag heimilanna og fyrirtækja í landinu“. Jóhanna trúir á leið c) fyrir Ísland.

Ef markmiðið er að velja besta valkostinn þá verða menn að þekkja og skilja valkostina. Ofurtrú á einn valkost áður en skilningur liggur fyrir um hina er í anda trúarbragða þar sem rökin snúast þá um réttlætingu þess að trúa en ekki að finna bestu lausnina. Kosturinn við að trúa er hins vegar að þá þarf ekki að útskýra „af hverju“ eða yfirhöfuð að eyða orku í að hugsa.

Hver er að skoða valkostina í gjaldmiðilsmálum fyrir stjórnvöld? Eru þeir kannski trúaðir og valdir af því að þeir eru sömu trúar og æðsti yfirmaður peningamála á Íslandi og yfirmaður seðlabankans – Jóhanna Sigurðardóttir? Væri kannski ráð að hlusta meira á Nóbelsverðlaunahafana?

Ég trúi því.

Viðtal við Robert Mundell

2010-09-29T12:59:00.006-04:00

Ég átti þess kost að setjast niður með Robert Mundell kennara mínum og taka við hann stutt viðtal. Robert Mundell er prófessor í hagfræði við Columbia háskóla. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin 1999, lagði grunn að evrunni með brautryðjendastarfi sínum í peningamálahagfræði og er meðal þekktustu hagfræðinga heims.

Viðtalið var tekið í Columbia háskólanum í New York þar sem Mundell kennir og er hér birt eins og það kom fyrir, þ.e. á ensku.

JHE: You prepared one of the first plans for the euro and you are also regarded as the father of the optimal currency area theory. How do you respond to those arguing that the euro zone does not fit the criteria for an optimal currency area and therefore the euro is suboptimal for the countries involved?

RM: Well, we didn’t include as a definition that all countries would have fiscal stability or fiscal balance. Maybe more stress should have been on that. But that‘s always true of every kind of a union. If you have any kind of market in a free trade union, you have to have fiscal balance. You have to assume that certain things are in place. Also you have to have political stability and all kinds of things. I don’t think it is a part of the optimal currency area in a special way. You have to have good fiscal behavior by the members of any kind of union.

JHE: Do you agree that a political union among all the euro zone members in the long run is a precondition for the euro to last?

RM: The Greek fiscal problem as an example doesn´t have any particular bearing on the euro at all. It may cause a few points in the exchange rate, but that‘s largely wishful thinking or harmful thinking on part of speculators. It becomes a euro problem if the fiscal solutions involve bailout by the European Central Bank and it having to inflate.

JHE: José Barroso‘s economic adviser said recently that the euro zone has a centralized monetary policy but allows budgets and wages to move in different directions. He also said that without a political union in the long run the euro zone cannot last.

RM: I don’t think that‘s a current view of history. In the US you have 50 states and each has their own sovereignty in respect to their budget. They can get into trouble, there have been very few cases where there was a bailout, like in 1975 for New York. In the United States you kept the union together but you have defaults of several states and the defaults didn’t hurt the US dollar.

JHE: But, you have a federal government that can impose taxes nationwide?

RM: It doesn’t affect the fiscal stability of the individual state. It is a matter of its own budget. Canada is perhaps more similar to Europe because Canada has just 10 provinces and 2 of those are very big. Ontario is like the superpower of Canada, like Germany. Quebec is like France. There is a similarity there. It would be a problem if the big provinces like Ontario got into trouble. The bank of Canada would probably have to bail it out a little bit but if a smaller province got into trouble in Canada, it shouldn’t.

JHE: How can you argue on one hand the importance of an optimal currency area and its preconditions such as labor mobility, and at the same time be a supporter of the euro? For an Icelander it is not a straight forward task to go to, let’s say, Poland for a job when the Icelandic economy is in a recession. Such a move involves a different language, different educational-, healthcare-, social systems and more. It‘s a different world. Is that comparable for someone from, let’s say, California to move to Texas for a job?

RM: I am sure that different languages, cultures and systems make a difference. But there are lots of Polish workers in Iceland. Polish workers are in Ireland. The people of poorer countries come to the richer countries. They move. In Ireland I am told they like them very much and they are very successful. Because they come, they work hard, are serious and go back home and raise families back home. So there’s no real problem. I don’t know about Iceland but I have heard good reports about Polish workers in Iceland too.

JHE: So you don’t see this as a problem at all?

RM: You‘re right about the labor mobility. If you get big differences in culture and way of thinking it hurts labor mobility a lot and that makes it more difficult.

JHE: Don’t you see this as a problem for the euro?

RM: No, I don’t. The USA has become a melting pot of a source of all different groups and of different races. Of course they end up speaking the same language, English. Europe is becoming more and more ... increasingly English speaking as a trading language.

JHE: Are you confident about the euro and how it will develop in the future?

RM: Well the euro is one of the great successes of the European integration, as well as the common market. But this was a big step, a very difficult step. Just imagine the difficulty of countries like France, Germany and Holland giving up their national currencies!
In the case of Holland the people had it for 1200 years! A big heritage, it is a kind of patrimony to give it up for countries that were once world powers. Very difficult for them to do that, but they did it. And it is a good thing.

JHE: Do you then advocate enlargement of the euro area? Would you say we are heading toward a single world currency?
RM: Well, what I would favor would be a global reserve currency for the world. I think that would be a good idea.

JHE: Something like SDR?

RM: We need a world currency in case the dollar becomes more unstable. And something that other countries can have a part in and control in. I don’t think the dollar is completely suitable as the major sole currency now.

JHE: Let’s go back to Iceland. From 2004-2008 the local currency appreciated due to carry trade, fueled by the central bank’s inflation targeting policy. The local currency got too strong, purchasing power increased and it built incentive to borrow in foreign currencies, since debt in foreign currency was lowered measured by the local currency. The banking system collapsed in 2008, and carry traders wanted out, but had to be locked in with capital controls. Debt, measured by the local currency, skyrocketed causing bankruptcies and related problems. So, given this recent history, what is your advice to Iceland and its 300 thousand inhabitants?

RM: I think that Iceland should fix its currency to one of the two big currency areas, the dollar area or the euro area. I think Iceland has no business having a floating exchange rate, a country that small. Well, you can a have your currency, but that should be rigidly fixed to one of the two big currency areas. Like Hong Kong is fixed to the dollar or African countries are fixed to the euro.

JHE: So, Iceland should fix its currency since it is too small to have a floating currency?

RM: Well you have Bill Gates and with his wealth he could buy up money supply of hundred countries like Iceland. You have no possibility of having a free market exchange rate that isn’t going to be dominated by big corporations or hedge funds. No possibility. Then you end up with a tremendous pressure on the central bank, or whoever is managing it, to keep sure of all the politics and corruption that go with these weird movements.

JHE: So, if I understand you correctly you are saying that countries that have small economies are so fragile that a limited number of companies or even one company can manipulate the exchange rate. Therefore they should give up the hope of having a floating currency?

RM: It’s like the The Isle of Tonga in the Pacific or one of these currencies. The idea that they have separate currencies ... well historically small countries in the past have always fixed themselves usually to some big empire like the French or the British Empire.

You can keep the currency, but fix it to another area. Then don‘t have any monetary policy. Let that be your monetary policy, like Hong Kong. Population of Hong Kong is 25 times Iceland. Iceland is a very rich country, very lucky country because it got all that wonderful water around it and those geysers and fishing rights all those things inside and outside of Iceland. A great country and you want to keep it, but you want to minimize the risk. The big question when I say you should fix it to one of the two currency areas, is which one? I think if you fix it to the euro area there are some emotional reasons for doing that. But from the standpoint of culture, stand point of language, and the stand point of capital market integration you are in a way closer and better off with the US dollar.

JHE: What about the fact that we trade more with the euro area?

RM: It doesn’t matter. It is like Britain is half a dollar country and half a euro country. It is true that there is a problem for Iceland. If the dollar or euro exchange rate would be fixed there wouldn‘t be any problem … there wouldn‘t be any problem at all. But because it is not fixed then whenever there is a big fluctuation then there is a problem for Iceland, the way there is a problem for Britain. But I think you end up getting more out of it. You see in New York, the US has a capital market, but the euro area doesn’t have a capital market. It is in London. It is outside the euro zone. Maybe if Britain joined the euro zone, the argument for joining the euro zone would be higher, much higher.
But the thing is if you join the euro zone you are making a deeper political commitment than you have to if you joined the dollar area. I was asked this question earlier by your government, about which area Iceland should fix to, and I said that basically I didn’t want to make a recommendation on it because so much of it is a political decision rather than economical. There are some advantages to the dollar area because New York is very well defined and clearly you have got the capital market there, you have got all those things there.

JHE: Back to the question of labor mobility, how would that affect this choice?

RM: What would the people of Iceland prefer? Would they prefer to have labor mobility with the US or with Europe?

JHE: Would you let that decide?

RM: I was asking you a question. I would like to hear your answer?

JHE: In some ways Icelandic working culture is more like the US than European. Research has shown that Iceland is closer to the US for example in terms of job participation in certain age groups, working hours pr. week, attitudes towards women participating in the labor market, importance of a job, trust and so forth. But the main pro-euro argument is that approximately 60% of our trade is with Europe and we are a part of the EEA.

RM: Well, I could also ask you what Icelanders prefer. Do they prefer watching French or German or American movies and television?

JHE: What? (laugh) Would you let that decide?

RM: I am not anti-American, I am Canadian ... but I think ... and I live in Europe as well as here ... I have lived for some time in Europe so I am pro-European as I am pro-American.

Sem betur fer var Kóperníkus ekki yfirhagfræðingur

2010-09-29T12:43:00.005-04:00

Á miðöldum var heimslíkan kirkjunnar að jörðin væri í miðju alheimsins. Líkanið passaði að vísu ekki við raunveruleikann. Hugmyndin um að jörðin snúist um sólina þótti kirkju þess tíma andguðleg. Ptólemíos tjaslaði því upp á vitlausa líkanið og bjó til auka hringi um reikistjörnurnar. Líkanið skánaði en var engu að síður vitlaust. Kirkjan blessaði niðurstöðuna.

Á 15. öld sýndi Kóperníkus fram á að jörðin snýst í kringum sólina en ekki öfugt. Þetta olli byltingu. Mótstaða kirkjunnar hélt samt áfram. Galíleó var dæmdur af rannsóknarréttinum fyrir villutrú og gert að afneita kenningum Kóperníkusar. Kirkjan hélt sig við sína fyrri heimsmynd og í krafti veldis sín útbreiddi hún “sannleikann”.

Af hverju er ég að rifja þetta upp? Jú, ég var að lesa rannsóknarskýrsluna og þátt Seðlabankans í hruninu. Seðlabankinn byggir stefnu sína m.a. á líkani sem lýsir áhrifum peningastefnu á hagkerfið. Í skýrslunni eru viðbrögð hagkerfisins við peningastefnunni rakin. Raunveruleikinn stemmir ekki við líkanið. Hvort er þá vitlaust – raunveruleikinn eða líkanið!

Hærri stýrivextir stuðluðu að aukinni útgáfu jöklabréfa. Aukin útgáfa jöklabréfa bjó til ofurkrónu og aukinn kaupmátt. Innflutningsverð lækkaði og peningastefnan hvatti til aukinnar lántöku í erlendri mynt. Erlend lán lækkuðu í krónum talið eftir því sem krónan styrktist. Raunveruleikinn var því falskur kaupmáttur, fölsk eiginfjárstaða og óhófleg skuldsetning í erlendri mynt. Ýtt var undir þenslu en ekki öfugt eins og líkanið sagði. Við fall bankanna orsakaði útstreymi jöklabréfa hrun krónunnar. Peningastefna undirbyggði þannig hrunið og afleiðingin eru fjöldagjaldþrot og gjaldeyrishöft.

Í skýrslunni kvarta núverandi yfirmenn Seðlabankans undan þáverandi yfirmanni. Sá stoppaði þá af í að hækka hér vexti enn meira. Sem betur fer. Þannig var komið í veg fyrir enn meiri skaða. Eftir hrunið voru þeir hins vegar hækkaðir í tign og launum og guðfaðir líkansins ráðinn sem æðsti prestur. Það kallaði Jón Baldvin réttilega öfugmæli.

Yfirmódelsmiðirnir og guðfaðir peningastefnunnar eru nú yfirmenn Seðlabankans. Þeir endurskrifa þessa dagana söguna undir formerkjum Seðlabankans - ástæðu hrunsins og útbreiða “sannleikann”. Rannsóknarskýrslan staðfestir því að núverandi yfirmenn láta raunveruleikann ekki þvælast fyrir vitlausum líkönum og þeim ferst illa að vera dómarar í eigin sök. Samfylkingin blessar vinnubrögðin. Íslenskur almenningur blæðir.

Ég segi bara: … sem betur fer var Kóperníkus ekki yfirhagfræðingur í Seðlabankanum. Og ég hallast að því að Samfylkingin sé kirkjukór sértrúarsöfnuðar?

Ísland sem fríríki WikiLeaks eða viðvaninga?

2010-08-13T07:17:00.029-04:00

Það á ekki að líða að Ísland sé glæpaskjól óvina Nató segir Washington Post. Það á að tortíma Wikileaks segir Harpers. Blaðamenn án landamæra gagnrýna WikiLeaks harðlega fyrir kæruleysi. Ísland og WikiLeaks eru spyrt saman í eitt.

Forsprakki WikiLeaks, Julian Assange, spásserar títt í Reykjavík og gaukar visku að íslenskum þingmönnum. Út kemur IMMI sem á að tryggja Ísland sem nokkurs konar fríríki uppljóstrara. Ísland sem Sviss uppljóstrana segir Economist. Al Jazzera stöðin er sátt og fullyrt er að Ísland sé andlegt heimili WikiLeaks.

WikiLeaks fletti ofan af blekkingu stjórnvalda, vanhæfi flokksgæðings og spillingu á Íslandi. Þannig var stuðlað að opnara samfélagi og auknu lýðræði. Er leyndarhyggja ekki mein og allt upp á borð?

Í leyniskjölum Bandaríkjahers, sem WikiLeaks birti, koma fram nöfn samstarfsaðila hersins í Afganistan. Talibanar liggja nú yfir þessum gögnum til að finna svikarana og refsa þeim. Eru mannslíf í hættu? Ógnar þetta þjóðaröryggi Bandaríkjanna? Mannúðarsamtök, m.a. Amnesty International, gagnrýna vinnubrögð WikiLeaks.

WikiLeak-arar vilja vitnavernd að sænskri fyrirmynd sem tryggir leynd á heimildarmönnum blaðamanna. WikiLeak-arar vilja þannig ekki allt upp á borðið. Það vilja dómsstólar, her og lögregla ekki heldur. Hvað með þjóðaröryggi á stríðstímum? Hvað ef hálfum sannleikanum er lekið meðvitað? Hálfur sannleikur eru jú oftast helber lygi. Hvað með meiðyrði? Þannig að það má ekki birta allt og einhverjar reglur þurfa að gilda? Hver á þá að ákveða leikreglurnar, tryggja eftirlitið og framfylgja? WikiLeaks á Íslandi?

Er her- og saklausa litla Ísland trúverðugt og í stakk búið að leiða málið? Á að endurnýta íslensku lögspekingana sem klúðruðu myntkörfu-lánunum? Er treystandi á íslenska eftirlits- og embættismannakerfið í ljósi reynslunnar? Hefur íslenskur þingheimur tíma og burði til að rýna málið af einhverju gagni?

Birgitta Jónsdóttir hefur að vísu bent á að ekki sé verið að finna upp lögin. Bestu lagabútar héðan og þaðan eru einfaldlega settir saman í eina heilsteypta löggjöf. En erum við nokkuð búin að gleyma innleiðingu 94/19/EC? Her sérfræðinga ESB útfærði Evróputilskipun 94/19 sem Ísland síðan innleiddi. Úr varð Icesave!

Fríríki uppljóstrara er metnaðarfullt verkefni, stórbrotið, heillandi og vissulega þarft. Ég spyr mig hins vegar hvort Ísland hafi það sem til þarf? Er það kannski táknrænt að svefndrukkið Alþingi Íslendinga afgreiddi þingsályktun um málið í skjóli nætur (3:35 fyrir hádegi) þann 16. júní s.l.?

Kannski erum við bara svona hrifnæm og án jarðtengingar. Klórum yfirborðið hér og þar og vonum það besta. Hunsum nauðsynlegar forsendur framtíðadraumanna. Einu sinni var það Ísland sem fjármálamiðstöð. Vonandi höfum við lært eitthvað. Ef ekki þá gæti Ísland sem fríríki uppljóstrara orðið að fríríki viðvaningsháttar - aftur. Gerum þetta vel ... eða ... sleppum því.

Lýðræðið afgreiðir gríska harmleikinn en ekki þann íslenska

2010-03-17T13:13:00.006-04:00

Það er í tísku í Evrópu að kenna afleiðusamningi frá Wallstreet um vandræði Grikkja. Skortsölu spákaupmanna var kennt um hrun íslensku krónunnar. Í báðum tilvikum er um smjörklípur að ræða. Smjörklípurnar beina athyglinni frá þeim sem raunverulega bera ábyrgð. Afleiðusamningurinn gríski samsvaraði 0,1% af landsframleiðslu þannig að ekki felldi hann Grikkland.

Skortsala felldi ekki íslensku krónuna heldur hávaxtastefna seðlabanka Íslands.

Með evruna að vopni hafa grísk stjórnvöld í um áratug laðað að erlendra lánadrottna til að viðhalda ósjálfbæru ríkis- og velferðarkerfi. Hömlulaus efnahagsstjórn leyfði æ meiri skuldir þar til þær voru ekki lengur sjálfbærar og því fer sem fer. Ábyrgð á hruninu í Grikklandi liggur í stjórn efnahagsmála. Grískir kjósendur geta losað sig við skaðvaldana.

Með hávaxtastefnu að vopni laðaði íslenski seðlabankinn til landsins kvikt fjármagn til að viðhalda fölskum kaupmætti krónunnar. Hömlulaus hávaxtastefna tryggði sívaxandi innflæði þar til sama fjármagn vildi út og því fór sem fór.

Ábyrgðin á hruni íslensku krónunnar og núverandi gjaldeyrishöftum liggur hjá núverandi yfirmönnum Seðlabanka Íslands. Íslenskir kjósendur geta EKKI losað sig við þessa skaðvalda.

Harmleikurinn er því óafgreiddur á Íslandi en í Grikklandi afgreiðir lýðræðið harmleikinn. Stundum þarf byltingu til að tryggja lýðræði.

Hvaða kostir eru í stöðunni fyrir Breta?

2010-02-19T12:57:00.000-05:00

Leikjafræðilega ættu Bretar líklega að hafna nýjum Icesave tillögum. Gildir einu hversu “sanngjarnar” tillögurnar eru. Það er vegna þess að ekki er augljóst að slíkt leiði til verri niðurstöðu fyrir Breta. Aðeins ef Bretar eru sannfærðir um að Icesave verði hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu er von að viðræður skili árangri. Hið sorglega er hins vegar að hagur Breta fer saman við hag stjórnarflokkanna sem vilja bjarga eigin andlitum.

Með því að taka sér tíma í að tala við Íslendinga og hafna síðan nýju samkomulagi þá senda þeir skilaboð. Skilaboðin eru, “við gaumgæfðum ykkar tillögu en getum ekki samþykkt”. Við slíka höfnun munu margir á Íslandi missa móðinn. Þá geta Bretar einnig treyst á að íslensk stjórnvöld vinni áfram að breskum hagsmunum í þessu máli. Íslensk stjórnvöld munu nota tækifærið og reyna allt til að breyta almenningsálitinu á Íslandi Bretum í hag enda fara hagsmunir saman. Íslensk stjórnvöld ná að halda andlitinu og geta á sama tíma kennt stjórnarandstöðunni um. Jóhanna og Steingrímur geta sagt að leið stjórnarandstöðunnar sé fullreynd en að hún sé ekki raunsæ. Nú sé nóg komið.

Ef Bretar hafna nýjum samningi þá er komið að þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem lögum Alþingis er hafnað (nei) eða þau samþykkt (já). Ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar verður “já” þá eru Bretar strax betur settir. Ef niðurstaðan verður “nei” þá eru Bretar í verri stöðu. Spurning þeirra er því hvort það sé áhættunar virði. Þess vegna geta Bretar leikjafræðilega metið það svo að best sé að hafna nýjum samningi og sjá svo til hvernig þjóðaratkvæðagreiðslan fer.

Ógæfa Íslands er því, nú sem áður, núverandi stjórnvöld og Indriðar þessa lands. Það er því mikilvægt að vera raunsær varðandi útkomu viðræðna við Breta. Fullkomlega eðlilegur millileikur Breta er að hafna nýjum Icesave samningi og bíða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Hafni Bretar hins vegar nú tillögum Íslendinga þá má þjóðin ekki láta blekkjast.

Sjáum hvað setur. En segjum ávalt nei við Icesave.

Framtíðin þarf heiðarleg svör vegna Icesave

2009-11-19T13:20:00.003-05:00

Það þarf blekkingarvilja til að búa til spurningar og svör um Icesave, sem finna má á island.is undir yfirskininu - hlutlaus upplýsingaveita stjórnvalda.

Á vefnum er m.a. spurt hvort Icesave geti haft áhrif á lánshæfimat Íslands og þá hvernig? Svarið er efnislega að matsfyrirtækin hafa þegar gert ráð fyrir að skuldbindingin falli á ríkið - undirskrift breytir því engu!

Þetta er svona sambærilegt og að sjúklingur spyrji lækni hvort hann meti lífslíkur sínar minni ef hann reyki? Læknirinn segir svo alls ekki vera - enda geri hann ráð fyrir að sjúklingurinn reyki!

Í svarinu segir einnig að erfitt sé að spá fyrir um viðbrögð matsfyrirtækjanna vegna samþykktar á Icesave. Er það? Þetta er t.d. metið í rannsókn Gaillard sem sýnir að 3 breytur útskýra 80% lánshæfimats. Ein þeirra er hlutfallið skuldir/tekjur. Önnur rannsókn sýnir að sex breytur útskýra meira og minna lánshæfimat þjóða. Ein breytan er hlutfallið erlendar skuldir sem hlutfall af útflutningi. Hvað er svona erfitt að meta?

Auknar skuldir vegna Icesave lækka lánshæfimat fyrir Ísland. Lægra lánshæfimat þýðir verri lánakjör. Verri lánakjör skerða lífsgæði, kalla á hærri skatta, skerða kaupmátt, draga úr fjárfestingum, veikja krónuna og veikja samkeppnisstöðu Íslands.

Er það til of mikils mælst að stjórnvöld færi fram heiðarleg svör vegna Icesave? Eða samþykkir þjóðin að framtíðinni sé fórnað á grunni aulafyndni, rökleysu og valdafíknar?

Haltur leiðir blindan

2009-11-16T12:38:00.005-05:00

Kommisar Vladimir Špidla býður Íslandi nú ráðgjöf ESB til að takast á við atvinnuleysi. Mikilvægt - segir félagsmálaráðherra. Sérstakt - segi ég. Árangur ESB gegn atvinnuleysi hefur aldrei verið til fyrirmyndar. Lítið sem ekkert atvinnleysi hefur hins vegar verið til fyrirmyndar á Íslandi um langt skeið. Íslenskt efnahagslíf hefur sýnt sveigjanleika þegar áföll hafa dunið yfir og jafnan náð að aðlagast nýjum veruleika hratt. Meira segja í dag, ári eftir algert hrun bankakerfisins, þá er atvinnuleysi á Íslandi nú einungis 7,2% (september, Hagstofa Íslands) sem er mun lægra en meðaltal ESB (9,2%) og Evrulands (9,7%) svo ekki sé talað um jaðarríki ESB s.s. Írland (13%) og Spán (19,7%).

Eins og við var að búast fögnuðu Evrópusamtökin og ESB boðarinn Árni Páll „ráðgjöf“ ESB í atvinnumálum. Fyrirsögn fréttar Evrópusamtakanna í tilefni af komu Špidla er tilvitnun í kommisarinn „Evran tryggir stöðugleika“. Það að evran tryggi stöðugleika er vissulega kostur. Það er hins vegar bara hálf sagan. Sá kostur hefur alvarlegan ókost fyrir jaðarríki evrusvæðisins eins og fjöldi virtra hagfræðinga hefur bent á s.s. nóbelsverðlaunahafinn Joseph Stiglitz. Ókosturinn er að „stöðugleikinn“ kemur á kostnað sveigjanleika að bregðast við áföllum. Ef ekki er til staðar sveigjanleiki í gjaldmiðlinum að bregðast við áföllum þá kemur það fram í auknu atvinnuleysi.

Áföll hætta ekki þó svo að Ísland greiði árgjald til ESB og taki upp evru. Kostnaður „stöðugleika“ verður þá aukið og langvarandi atvinnuleysi.

Brjótum múra fortíðar

2009-11-10T18:38:00.002-05:00

Á meðan 20 ára afmæli falls Berlínarmúrsins er fagnað rís aðskilnaðarmúrinn í Palestínu.

Aðskilnaðarmúrinn er ólöglegur samkvæmt Genfarsáttmálanum og brot á samþykktum Sameinuðu þjóðanna (SÞ). Alþjóðadómstóllinn í Haag úrskurðaði 2004 að múrinn skuli rifinn. En líkt og með sjálft hernámið þá fara Ísraelar sínu fram.

Stjórnvöld í Ísrael hafa verið fordæmd af SÞ í 65 skipti vegna brota á sáttmálum SÞ. Jimmy Carter, fyrrverandi Bandaríkjaforseti og friðarverðlaunahafi Nóbels, hefur ritað bók gegn stefnu Ísraels. Desmond Tutu biskup í S- Afríku hefur lýst Ísrael sem ríki kynþáttaaðskilnaðar og hvatt til alþjóðlegra refsiaðgerða. Ísraelsmenn halda samt sínu striki.

Íslendingum er málið vissulega skylt. Líkt og vitnað er um í ævisögu Abba Eban, fyrrverandi utanríkisráðherra Ísraels, þá átti Thor Thors sendiherra mikilvægan þátt í því að tryggja að Ísraelar fengju að stofna eigið ríki. Thor var árið 1947 framsögumaður nefndar sem skipuð var fulltrúum þriggja ríkja SÞ og átti nefndin að meta stöðuna í deilum Gyðinga og Araba og mæla með lausn. Íslendingar studdu málstað Gyðinga þótt Thor tæki einnig fram að ekki væri um endanlega lausn á deilunum að ræða.

Allt frá samþykkt SÞ hefur ríkt ófriður á þessu svæði.

Menn geta skálað og glaðst yfir falli Berlínarmúrsins fyrir 20 árum en aðskilnaðarmúrinn er enn í byggingu og það eru liðin 42 ár frá hernámi Ísraela, í sex daga stríðinu, sem á enn eftir að leiðrétta.

Spurningin er hvort við hin séum ekki föst inni í eigin múr sem hindrar réttláta sýn. Það er múr sektarkenndar og doða sem má rekja til illrar meðferðar á Gyðingum í seinni heimstyrjöldinni. Múr sem blindar okkur í málefnum Ísraels og Palestínu. Brjótum eigin múra fortíðar og látum þá ekki koma í veg fyrir lausnir til framtíðar.

Seðlabankinn dæmir í eigin sök

2009-11-05T14:22:00.006-05:00

“Seðlabankinn lítur til ESB og segir núverandi peningamálastefnu ekki ganga til lengdar” er fréttafyrirsögn á pressan.is.

Á ég að hlæja eða að gráta?!

Ein helsta ástæða hrunsins er að eftirlitið brást. Bankarnir fengu að vaxa óhindrað og þegar þeir féllu þá felldu þeir einnig krónuna. Við hrun krónunnar hækkuðu gjaldeyris- og verðtryggð lán þannig að stór hluti heimila og fyrirtækja urðu gjaldþrota. Krónan hrundi vegna þess að gjaldeyrir sem flæddi inn í landið vegna hávaxtastefnu Seðlabankans vildi allur út á sama tíma þegar bankarnir féllu.

Glórulaus hávaxtastefna Seðlabankans er þannig helsta undirliggjandi ástæða fyrir hruni krónunnar og þar með ástæða þess að gjaldeyrishöft voru sett. Gjaldeyrishöftin færðu Ísland áratugi aftur í tímann. En þessi mistök Seðlabankans eru endurtekin mistök frá hruni krónunnar árið 2001. Í bæði skiptin stuðlaði hávaxtastefnan að vaxtamunarviðskiptum sem ullu síðan falli krónunnar þegar spákaupmenn urðu hræddir.

Hvernig taka stjórnvöld á þessum endurteknu mistökum? Jú með því að þeir sem mótuðu stefnuna og framkvæmdu 2001 og 2008 eru hækkaðir í tign! Már Guðmundsson aðalhagfræðingur Seðlabankans og helsti höfundur og “primus motor” í framkvæmd peningamálastefnunnar 2001 er gerður að seðlabankastjóra! Arnór Sighvatsson tók við sem aðalhagfræðingur á eftir Má og aðstoðarmaður hans var Þórarinn G. Pétursson. Arnóri og Þórarni var nýlega þakkað “gott starf” af núverandi stjórnvöldum og hækkaðir í tign?! Arnór varð aðstoðarseðlabankastjóri og Þórarinn er nú aðalhagfræðingur.

Þeir eru líklega vandfundnir sem bera meiri ábyrgð á hruni krónunnar 2001 og 2008. Það blasir því við að stjórnvöld horfa framhjá ábyrgð á hruni krónunnar. Hvernig má það vera? Það þjónar kannski þröngum pólitískum hagsmunum stjórnarflokkanna að hafa sína menn á réttum stöðum en þjónar það hagsmunum Íslands?

Skiptir trúverðugleiki Seðlabankans nú engu máli?

Það er langt síðan bæði Arnór og Þórarinn lýstu opinberlega yfir vantrú á krónuna – þeirrar sömu og gat ekki annað en hrunið vegna þeirrar stefnu sem þeir sjálfir framkvæmdu! Þessir snillingar sitja síðan allir saman í peningastefnunefnd og eiga að stuðla að endurreisn krónunnar og koma með tillögur vegna stöðunnar. Þeir víla ekki fyrir sér lýsa yfir hvað sé til ráða núna og þar með telja þeir sig geta greint það sem fór úrskeiðis í eigin stjórn peningamála!!

Kallast þetta ekki að vera dómari í eigin sök?!

Í hinu nýja ríkisvædda Íslandi gilda greinilega flokksskírteinin sem aldrei fyrr og vanhæfi verður þá aukaatriði.

Átti ekki að taka á pólitískri spillingu?

Ofurtrú á ofurtrú

2009-11-05T14:20:00.003-05:00

Eftir á að hyggja virðist ljóst að stjórnendur íslensku bankanna höfðu fullmikla ofurtrú á eigin getu. Líklega hafði meira og minna öll íslenska þjóðin ofurtrú á íslensku útrásinni sem sést vel af því að margir víluðu ekki fyrir sér að taka mikla fjárhagslega áhættu. Þegar maður fylgist með Íslandi úr fjarlægð þá sýnist manni að þjóðin sveiflist nú úr því að hafa ofurtrú á eigin getu yfir í þjóð með ofurtrú á eigið getuleysi.

Við sveiflumst öfganna á milli en eitt virðist ekki breytast. Við höldum okkar ofurtrú. Stjórnvöld hafa ofurtrú á eigin lausnum. Stjórnarandstaðan sömuleiðis. Við höfum ofurtrú á eigin dómgreind.

Ofurtrú á eigin dómgreind er að sjálfsögðu ekkert sér-íslenskt. Um þetta er m.a. fjallað í fyrirtaks grein í New York Times þar sem 94% háskólakennara telja sig yfir meðaltali! Um 90% ökumanna telja sig betri bílstjóra en meðalmaðurinn! Ofurtrú er okkur semsagt eðlislæg.
Í dag sýpur þjóðin seyðið af ofurtrú gærdagsins á eigin getu í umhverfi sem við réðum ekki við. Spurningin er hvaða seyði við erum að súpa í dag? Ofurtrú á eigið getuleysi mun ekki ekki hjálpa. Er kannski fyrsta skrefið við úrlausn mála að vantreysta hæfilega eigin ofurtrú og opna með því fyrir aðrar skoðanir og þannig sjá ný tækifæri?

Getur verið að afstaða Samfylkingarinnar í Icesave málinu sé enn ein tegund af skaðlegri ofurtrú. Getur verið að það að hunsa efnahagstillögur stjórnarandstöðunnar sé önnur tegund af ofurtrú sem skaði þjóðina. Er það þá ofurtrú á flokka og flokksaga á kostnað framfara og endurreisnar? Spyr sá sem ekki veit.

Að sætta sig við kúgun er val

2009-10-22T17:05:00.001-04:00

Í nýlegu Kastljósviðtali sá ég leiðtoga. Hann sló nýjan og þarfan tón. Eins og Ögmundur Jónasson orðaði það í téðu Kastljósviðtali, þá eru allir Alþingismenn í sama liði þegar kemur að því að verja hagsmuni Íslands og taka ákvörðun fyrir hönd okkar hinna.

Ögmundur Jónasson gegndi lykilhlutverki í að minnka þann skaða sem fólst í sumarútgáfu Icesave samkomulagsins. Sem hluti af stjórninni gat hann það með því að tryggja aukin lýðræðisleg vinnubrögð á þingi. Hann gekk óbundinn til leiks og óhlekkjaður af fyrirframgefinni niðurstöðu stjórnarinnar. Hann lagði áherslu á sátt um Icesave sem er eitt mikilvægasta mál okkar daga. Framlag Ögmundar var Íslandi til mikils framdráttar sem skilaði sér í vandaðri ákvörðun Alþingis.

Gæði ákvarðana og raunverulegt lýðræði ráðast af ferlinu. Þess vegna er aðskilnaðar framkvæmda- og löggjafarvalds svona mikilvægur og einn helsti mælikvarði á raunverulegt lýðræði. Gæði ákvarðana eru best tryggð þegar menn eru ekki bundnir af fyrirfram ákveðinni niðurstöðu. Ef byrjað er á því að ákvarða niðurstöðu þá er það mannlegt að leita uppi og heyra helst það sem styður þá niðurstöðu. Önnur sjónarmið og viðhorf verða undir og útkoman eftir því. Einn angi þessa kallast á ensku „confirmation bias“. Þessi óheppilega nálgun er ósköp mannleg og skýrð þannig að flest þolum við óvissu illa. Við viljum þess vegna minnka óvissu og með því að taka ákvörðun sem fyrst er óvissan minni og okkur líður betur. Gæði ákvörðunar líður hins vegar fyrir þetta. Í stefnumótun og stjórnun er þetta vel þekkt fyrirbæri og mikil áhersla lögð á að forðast slíkt - ef markmiðið er vönduð ákvarðanataka.

Nú á haustdögum ákvað stjórnin, án Ögmundar, að snúa til hins gamla verklags íslenskra stjórnmála. Stjórnin krafði sína þingmenn um fyrirframgefinn stuðning í Icesave - sem átti eftir að útfæra! Þetta er ekki mikið lýðræði eða vinnubrögð líkleg til árangurs. Þetta eru gömlu stjórnmálavinnubrögðin sem hafa lengi viðgengist á Íslandi. Aldursforsetarnir sem nú teljast leiðtogar Íslands hafa margoft sýnt að þau kunna lítið annað en gamla verklagið. Jóhanna lýsti því yfir þegar sumarútgáfa Icesave samningsins var kynnt að stjórnin þyrfti ekkert á þinginu að halda enda hefði stjórnin meirihluta. Hægt var að fá stimpil þingsins án umræðu. Jóhönnu fannst greinilega eðlilegt að stjórnarþingmenn styddu stjórnarmál blindandi enda höfðu þeir ekki kynnt sér málið þar sem gögnin lágu ekki fyrir!
Sama sagan endurtók sig í haust þegar Bretar og Hollendingar vildu breytt samkomulag. Jóhanna tryggði stuðning við Icesave innan Samfylkingarinnar - áður en útfærslan lá fyrir! Það segir allt sem segja þarf um þann flokk. Í sumar var hún og Samfylkingin sem betur fer stoppuð af.

Gamla ólýðræðislega vinnulag aldursforseta núverandi stjórnar er beinlínis skaðlegt fyrir Ísland. Um það vitnar skelfileg tillaga í Icesave sem nú liggur fyrir Alþingi. Þó flestir séu orðnir þreyttir á Icesave þá þarf að sýna staðfestu í þessu máli. Ég neita að trúa því að þingmenn ætli að láta þessa niðurlægingu ganga yfir þjóðina. Þá er þjóðin að taka á sig skuldir einkafyrirtækis sem okkur ber ekki að gera. Sé um það deilt og niðurstaða dómsstóla staðfestir slíkt þá leggur Jóhanna ennfremur til að Ísland afsali sér þeim rétti að slíkt sé sjálfkrafa leiðrétt. Það er lagt til að það verði þá Breta og Hollendinga að ákvarða hvort niðurstaðan skipti máli!?

Höfnum alfarið þeirri svívirðu sem stjórnvöld vilja leiða yfir þessa þjóð. Fyrirliggjandi tillaga er grundvölluð á mjög svo óvandaðri, ólýðræðislegri og gamaldags ákvarðanatöku. Stjórnin hefur hrópað úlfur úlfur margsinnis í ómerkilegum hræðsluáróðri sínum. Það sem gerist ef Alþingi hafnar Icesave er að Hollendingar og Bretar þurfa þá að sækja sinn rétt til íslenskra dómsstóla. Verði þeim að góðu. Þjóðin stendur þá eftir með minni skuldir en ella. Minni skuldir þýða að við erum í betri aðstöðu til að fá lánafyrirgreiðslu. Aukin skuldsetning er ekki forsenda fyrir lækkun vaxta – það er bull. Við þurfum ekki lán frá AGS og Norðurlöndunum. Ef þau verða notuð þá verður það til þess að lágmarka skaða erlendra spákaupmanna og eftir stendur enn skuldugri þjóð. Við ráðum yfir okkar eigin gjaldmiðli og við erum enn efnahagslega sjálfstæð.

Það að sætta sig við kúgun er val. Sýnum staðfestu og ábyrgð fyrir börnin okkar. Höfnum Icesave og sýnum þann manndóm að taka málin úr höndum þeirra sem beita kúgun.

Hin hliðin

2009-10-02T14:00:00.000-04:00

Er það sanngjarnt að greiddur sé 10% fjármagnstekjuskattur þegar tekjuskattur á einstaklinga er margfalt hærri? Er ekki eðlilegt og sanngjarnt að leiðrétta þetta eins og stjórnvöld boða? Þetta hljómar kannski skynsamlega en það er önnur hlið á þessu máli.

Grunnstoðir ESB og EFTA byggja m.a. á því að fólk og fjármagn getur flætt óhindrað á milli landa. Ef lífskjör í einu landi versna þá getur fólk alltaf flutt úr landi. Á sama hátt er alltaf hægt flytja fjármagn og láta það vinna í öðru landi ef ávöxtun er ekki viðunandi. Á Íslandi eru að vísu tímabundin gjaldeyrishöft en þau geta ekki staðið lengi og það er og verður farið í kringum þau.

Hvað gerist við hækkun á fjármagnstekjuskatti? Tökum dæmi. Fjármagnstekjur teljast allar tekjur af fjármagni þ.m.t. verðbætur. Fjárfestar horfa hins vegar á raunvexti, þ.e. vexti umfram verðbólgu. Gefum okkur að 30% fjármagnstekjuskattur sé tekinn upp (úr 0% í 30%) í umhverfi þegar verðbólga er 10%. Gefum okkur einnig að fyrir skattahækkun þurfi 4% raunvexti til að fjárfestar velji að fjárfesta á Íslandi umfram önnur lönd. Eftir skattahækkun þá þurfa samsvarandi raunvextir að hækka úr 4% í 9,61% til að raunávöxtun sé jafngild fyrir og eftir skattahækkun!

Eins og þetta dæmi sýnir glöggt þá dregur hækkun fjármagnstekjuskatts úr hagkvæmni þess að fjárfesta á Íslandi. Fjárfestirinn getur þá látið fjármagn sitt vinna í öðrum löndum. Hluti fjárfesta mun gera það. Hvað gerist þá? Þá dregur úr fjárfestingum á Íslandi. Fjármagn leitar í auknu mæli út úr landi. Nýtt fjármagn leitar síður inn til landsins. Þetta mun veikja krónuna og þrýstingur verður á að hækka vexti til að bæta fyrir hækkun fjármagnstekjuskatts. Vextir þurfa að vera hærri til að styðja við krónuna. Verðbólga verður hærri vegna minni eftirspurnar eftir krónum. Með öðrum orðum. Hækkun fjármagnstekjuskatts mun stuðla að veikari krónu, hærri verðbólgu og hærri vöxtum.

Í stað þess að skoða hækkun fjármagnstekjuskatts út frá samanburði við tekjuskatt einstaklinga þá þarf að skoða fjármagnstekjuskatt milli landa. Það sama þarf að gera varðandi tekjuskatt einstaklinga enda getur fólk eins og fjármagn yfirgefið landið. Hin napra staðreynd er hins vegar sú að í efnahagslegu tilliti þá þarf Ísland nú um stundir nauðsynlega á fjármagni að halda.

Er hækkun fjármagnstekjuskatts skynsamleg fyrir Ísland og líkleg til að hjálpa til í endurreisninni?

Kaldur dagur - 9/11

2009-09-11T11:00:00.006-04:00

Eftir sólríka og heita daga undanfarið hefur skyndilega kólnað. Það er engu líkara en að haustið sé að koma sér fyrir. Grá, þung og vatnsfyllt ský hanga yfir borginni - rigningin vofir yfir. Hitinn hefur lækkað um heilar 8 gráður. Það er kominn 11. september eða eins og heimamenn segja - 9/11. Fjögur stafabil, þrjár tölur aðskildar með skástriki, sem eru hlaðin tilfinningum og minningum.

Veðurfar sem hæfir deginum ... en veðurspáin einnig. Næstu daga á að hlýna og um helgina er spáð 26 stiga hita og sól. Semsagt, eftir hroll dagsins 9/11, þá er bjart og hlýtt framundan ...

Skuldir á verðbólgubál

2009-09-02T14:21:00.004-04:00

Væri ekki indælt ef íslensk heimili skulduðu Zimbawe dollara? Þegar best lét á síðasta ári minnkaði slík skuld um helming að raunvirði eftir hverja 32 klukkutíma og 12 mínútur. Eftir vikuna stóð einungis 2% eftir af skuldinni vegna óðaverðbólgu.

Hefur þetta einhverja samsvörun við Ísland? Já og nei. Í fyrsta lagi er nú rætt um leiðir til að lækka skuldir heimila og það er vissulega hægt að lækka skuldir að raunvirði með verðbólgu ef skuldirnar eru á óverðtryggðum vöxtum en þó aðeins ef þeir vextir eru lægri en verðbólgan. Í annan stað liggur það fyrir að það eru bara tvær leiðir fyrir ríkissjóð að greiða skuldir sínar. Annars vegar með hækkun skatta og hins vegar með peningaprentun. Ef skuldir ríkisins eru orðnar meiri en mögulegar skatttekjur þá fækkar valkostunum niður í peningaprentun sem aftur ýtir undir verðbólgu.

Í síðustu viku tilkynnti Íslandsbanki að hann ætlar að lækka höfuðstól húsnæðislána myntkörfu- og verðtryggðra lána. Skilyrðið er að þeim sé breytt í óverðtryggð lán í krónum og þetta er gert í framhaldi af viðræðum við stjórnvöld. Þegar við þetta bætist, að skuldir ríkissjóðs stefna í hæðir sem setja spurningamerki við greiðslugetu ríkisins, þá er ekki að furða að spurt sé hvort þetta sé lausn stjórnvalda á skuldavanda heimilanna?

Ef landsmenn skulda óverðtryggðar krónur á vöxtum sem halda ekki í við verðbólguna og kynnt er undir verðbólgu með peningaprentun gerist a.m.k. tvennt. Skuldir skuldugra minnka og óverðtryggðar eignir rýrna. Þeir skuldugu verða ríkari og þeir ríkari verða fátækari.

Er þetta ekki draumur vinstri manna? Spyr sá sem ekki veit.

Einbeittur þrotavilji

2009-08-28T16:24:00.004-04:00

Í dag samþykkti Alþingi að hagnaður banka sé einkavæddur en tapið og tjónið sé ríkisvætt? Auðmenn máttu hagnast þegar vel gekk en meirihlut Alþingis telur við hæfi að almenningur blæði þegar illa fer?

Hvenær samþykkti þjóðin þetta? Aldrei. Höfum við einhvern tímann undirgengist slíkt með Alþjóðasamningum? Nei. Breyttu neyðarlögin því? Nei, líkt og fjöldi lögfræðiálita vitnar um. Ef um þetta er hins vegar deilt þá þarf að leysa slíkt fyrir dómi.

Að samþykkja ríkisábyrgð er skaði sem þingmenn einir geta valdið þjóðinni. Því miður. Helsti ábyrgðarmaðurinn er Steingrímur J. Sigfússon. Vissulega tók hann við kefli m.a. frá fyrrum formanni Samfylkingarinnar sem lýsti því yfir að Ísland yrði að greiða Icesave til að forða tjóni fyrir bankakerfi Evrópu. En Steingrímur ætlar sér að fullkomna glæpinn.

Hegðun Steingríms er að vísu hætt að koma mér á óvart enda hefur hann sýnt það ótvírætt undanfarna mánuði að völd eru honum mun ofar hugsjónum. Hugsjónir, málefni og fyrirheit víkja eftir því hvort hann er í stjórn eða stjórnarandstöðu svo sem glögglega má sjá í þessu viðtali hér og fjöldi dæma undanfarið vitnar um.

Eftir búsáhaldabyltinguna stöndum því uppi með stjórnvöld sem að mínu viti sýna ansi einbeittan þrotavilja fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Að færa skuld sem okkur ber ekki að greiða yfir á þjóðina sem getur auðveldlega komið okkur í þrot. Vissulega bæta fyrirvarar hörmulegan samning sem átti að keyra í gegnum þingið. En fyrirvararnir breyta þó engu um þá staðreynd að okkur ber ekki að greiða þá hundruði milljarða sem um ræðir. Það er kjarni málsins. Þessi sömu stjórnvöld vilja nú að þeir sem ollu skaðanum verði dregnir til ábyrgðar. Gott mál. Með samþykkt ríkisábyrgðar verður hins vegar til hvað mestur skaði vegna hrunsins – ekki fyrr.

Þess vegna verður að draga þá til ábyrgðar sem samþykkja Icesave. Þar er klárlega verið að skaða þjóðina að óþörfu og skaðinn er algerlega fyrirséður. Þar fyrir utan er Icesave of stórt mál fyrir meirihluta þingheims að ákveða. Að taka á sig skuldir og tjón sem einkafyrirtæki veldur ætti bara að vera þjóðarinnar að ákveða. Greiðsluvilji þeirra sem fá slíkan reikning næstu áratugina verður ekki mikill ef nokkur. Eigum við þá að fara á hnéin og biðja um skulda-niðurfellingu? Það verður þá undir Bretum og Hollendingum komið að ákveða. Þær þjóðir kunna að gæta hagsmuna sinna. Kunnum við það?

Ef fjölmiðlalögin ollu á sínum tíma gjá á milli þings og þjóðar þá er hér um mun stærra mál að ræða.

Leiðtogi óskast

2009-08-07T18:13:00.005-04:00

Hubert Humphrey, fyrrum varaforseti Bandaríkjanna, sagði eitt sinn:

"Að gera mistök er mannlegt, að kenna öðrum um eru stjórnmál."

Í Kastljósinu í gær sáum við Steingrím J. og stjórnmál að hætti Humphrey. Hann viðurkenndi engin mistök vegna Icesave. Mistök sem blasa þó við og flestum ljós ... nú þurfum við leiðtoga en ekki stjórnmálamann sem er tilbúinn að henda öllum sínum hugsjónum til þess eins og halda völdum ... sjá grein á Pressunni.

Ólöglegt? Ósiðlegt?

2009-07-14T12:10:00.002-04:00

Þorvaldur Gylfason ritaði nýlga grein í Fréttablaðið (Löglegt? Siðlegt?) og útskýrir ágætlega sjónarmið ESB varðandi Icesave. Hann útskýrir m.a. af hverju íslensk þjóð ætti að ábyrgjast Icesave af siðferðilegum ástæðum ef lagaleg rök skortir. Siðferðilega sé íslensk þjóð skuldbundin m.a. vegna yfirlýsinga íslenskra ráðamanna.

Lög skulu standa
Það er vissulega gagnlegt í deilumálum að setja sig í spor mótaðilans. Þorvaldur setti sig í spor ESB. Setjum okkur einnig í spor Íslands. Ísland er réttarríki þar sem við búum við löggjöf sem aftur byggir á stjórnarskrá okkar. Stjórnarskráin er eins konar samfélagssáttmáli okkar. Við þurfum að geta treyst því að stjórnarskráin sé virt sem og að lög og orð standi. Annað býr til óreiðu, ringulreið og vantraust í stað reglu og festu.

Virðum stjórnarskrána
Stjórnarskráin eru æðstu lög Íslands. Samkvæmt stjórnarskránni (grein 40) þá má ekki taka lán er skuldbindur ríkið nema samkvæmt lagaheimild. Ef lagaheimild skortir þegar einhver ráðamaður gefur yfirlýsingu um lán eða ábyrgð sem tryggja þarf með láni þá er er slík yfirlýsing þannig ekki í samræmi við stjórnarskrána.

Siðferðileg krafa
Hugsum okkur nú að þessi sjónarmið verði ofaná varðandi Icesave. Að það sé siðferðileg skylda okkar að ábyrgjast Icesave í ljósi yfirlýsinga ráðamanna þó svo að lagaheimildir skorti. Að það sé siðferðilega í lagi að slíkt standist ekki lög og sé jafnvel brot á stjórnarskrá? Siðferðileg skylda að virða ekki eigin samfélagssáttmála? Gengur það upp? Eflaust ásættanlegt fyrir ESB. Alls ekki ásættanlegt fyrir Ísland.

Ekkert að óttast
Með rökum og forsendum um siðlega breytni gagnvart Bretum þegar lagarök skortir er því í mínum huga lögð til ósiðleg og hugsanlega ólögleg breytni gagnvart eigin þjóð. Í þessu ljósi er enn meiri ástæða til að fá niðurstöðu fyrir dómi um Icesave ábyrgð ríkisins. Þá kemur einnig í ljós hvort t.a.m. fyrrum utanríkisráðherra Íslands og þáverandi formaður Samfylkingarinnar gerðist brotlegur við lög og/eða skapaði þjóðinni ábyrgð með yfirlýsingum sínum fyrir og eftir hrunið. Ábyrgð sem ljóst er að þjóðin stendur ekki undir ef á reynir. Þarf einhver að hræðast niðurstöðuna? Er það kannski hin raunverulega ástæða mótstöðunnar við að fara dómsstólaleiðina?

Þorum við að vera til?

2009-06-25T14:28:00.002-04:00

Í umræðunni um Icesave ber nokkuð á því sjónarmiði að við höfum ekkert val. Að við þurfum að sætta okkur við afarkosti og þvinganir, að okkur sé neitað að leita réttar okkar fyrir dómi og að við tökum ábyrgð á skuldbindingum einkafyrirtækis sem ljóst er að við getum ekki staðið undir ef á reynir.

Þetta er gjarnan réttlætt eitthvað á þá leið að við séum búin að glutra niður samningsstöðu okkar, við séum komin með landsstjóra frá AGS og að við ráðum í raun ekki okkar málum lengur. Ef við þorum að krefjast dómsstólaleiðarinnar, þ.e. að fá niðurstöðu um ríkisábyrgð vegna Icesave, þá verði Íslandi einfaldlega úthýst og einangrað.

Með því að samþykkja ríkisábyrgð er raunveruleg hætta á því að við fórnum efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar, skuldsetjum afkomendur okkar, skerðum hér lífskjör til frambúðar meira en ella og í þokkabót fáum ekki að vita hvort okkar bar skylda til þess! Ef Alþingi hins vegar hafnar ríkisábyrgð þá fæst niðurstaða. Sú niðurstaða getur orðið sú að farin verður dómsstólaleiðin og þar með erum við strax í betri sporum en í dag EÐA að hagsmunir samningsaðila séu einfaldlega þeir að semja á nýjum forsendum. Að hafna samningi getur því varla leitt til verri niðurstöðu en nú liggur á borðinu.

Þorum við að standa á rétti okkar og standa upprétt í alþjóðasamfélaginu. Þorum við að vera þjóð meðal þjóða sem fer fram á jafnan rétt á við aðrar þjóðir - að leysa ágreiningsmál með dómi? Þorum við að gera kröfu um slíkt og hvika hvergi? Þorum við að andmæla ESB? Þorum við yfirhöfuð að vera til?
Almenningur fór ekki fram með lygum og blekkingum gagnvart öðrum þjóðum. Hafi einhver skuldbundið þjóðina án heimildar með þessum afleiðingum þá verða hinir sömu að axla ábyrgð. Það kemur þá í ljós með dómsstólaleiðinni. Fyrir dómi yrði einnig skoðað hvaða yfirlýsingar ýmsir stjórnmálamenn gáfu og hvort þær yfirlýsingar séu grundvöllur ríkisábyrgðar jafnvel þegar engar lagalegar forsendur voru fyrir slíku.

Er það kannski eitthvað sem sumir stjórnmálamenn hræðast og því berjast þeir á móti dómsstólaleiðinni eða hafa sig lítt í frammi að verja hagsmuni Íslands?

ELLEFU FIRRUR UM ICESAVE

2009-06-10T14:58:00.012-04:00

Icesave innstæður eru á ábyrgð íslenska ríkisins.
Fyrir setningu neyðarlaga voru innstæður í íslenskum bönkum tryggðar af tryggingarsjóði innstæðueigenda. Gildir einu hvort útibúið er innanlands eða erlendis. Tryggingarsjóðurinn er hins vegar sjálfseignarstofnun en fjármálafyrirtæki eru aðilar að sjóðnum og fara með meirihluta í stjórn. Ef upphæð í sjóðnum dugar ekki fyrir lágmarksvernd innstæðueigenda þá er sjóðnum m.a. heimilt að taka lán. Trúverðugur sjóður er hagsmunamál fjármálafyrirtækja og hluti af því sem þeir selja – þ.e. öryggi innstæðna og trúverðugleiki. Íslenska ríkið er ekki og hefur aldrei verið í ábyrgð fyrir greiðslum í sjóðinn né því að upphæð í sjóðnum dugi til greiðslu lágmarkstrygginga.

Jafnræðisregla ESB bannar mismunun innlendra innstæðna og Icesave.
Í október 2008 ákváðu stjórnvöld að innlendar innstæður nytu ríkisábyrgðar. Slíkt hið sama var ekki boðið fyrir innstæður erlendis. Því er títt haldið fram að þetta standist ekki jafnræðisreglu ESB enda sé verið að mismuna á grundvelli þjóðernis. Það er rétt að jafnræðisregla ESB bannar mismunun á grundvelli þjóðernis. Það var hins vegar ekki verið að gera upp á milli manna á grundvelli þjóðernis. Til þess að tryggja að greiðslukerfið á Íslandi stöðvaðist ekki sem hefði stöðvað atvinnulífið þá var gripið til aðgerða innanlands. Innlendar innistæður, hvort sem er í eigu Íslendinga eða útlendinga, voru ríkistryggðar. Innstæður í erlendum útibúum, hvort sem þær voru í eigu Íslendinga eða útlendinga, voru ekki ríkistryggðar. Sumir Íslendingar og sumir útlendingar nutu ríkisábyrgðar en aðrir ekki. Það er því ekki hægt að halda því fram verið sé að mismuna á grundvelli þjóðernis. Þetta er mismunu á grundvelli landsvæðis og til þess gert að lágmarka skaða á Íslandi.

Þessi aðgerð var ekki gerð á kostnað innstæðueigenda erlendis enda staða þeirra óbreytt á eftir. Mismunun á grundvelli landssvæða er vel þekkt og er landsbyggðarstefna dæmi um slíkt. Þess til viðbótar var framkvæmd mjög svo sambærileg aðgerð nýlega í Bretlandi þegar Alister Darling ákvað að tryggja innstæður banka í Bretlandi en neitaði að tryggja innstæður sama banka á eynni Mön. Rök breska fjármálaráðherrans voru að eigendur innstæðna á Mön greiddu ekki skatt á Bretlandseyjum og því óeðlilegt að breska ríkið ríkistryggði innstæður þar – jafnvel þó svo að innstæður sama banka væru tryggðar í útibúum í Bretlandi.

Stjórnarskrá Íslands bannar mismunun innlendra innstæðna og Icesave.
Því hefur verið haldið fram að 65. grein stjórnarskrárinnar geri það að verkum að ríkistrygging á innlendum innstæðum kalli á ríkistryggingu Icesave. Hér er aftur ruglað saman mismunun á grundvelli þjóðernis og aðgerð sem beitt er vegna skilgreinds landssvæðis (sjá firru 2) .

Tilskipun ESB um innstæðutryggingar kveður á um ríkisábyrgð.
Tilskipun ESB segir að aðildarríki beri að tryggja að til staðar sé tryggingarsjóður fyrir innstæðueigendur sem tryggi lágmarksvernd. Ekkert er kveðið á um útfærslu eða hvað gerist ef sjóður tæmist. Ekki er gerð krafa um ríkisábyrgð. Útfærsla á tilskipun ESB er í flestum tilvikum lík og hjá hefðbundnum tryggingarfélögum. Þegar tryggingarfélag ábyrgist hið vátryggða þá er upphæðin í sjóðnum sem stendur á bak við tryggingar einungis brot hins vátryggða enda ekki gert ráð fyrir að reyna muni á alla upphæðina. Á sama hátt eru tryggingarsjóðir innstæðueigenda ákveðið brot af því sem tryggt er.

Augljóslega dugar svona kerfi ekki í tilviki kerfishruns heils bankakerfis. Regluverk ESB dugði ekki í tilviki Íslands enda var ekki hugsað fyrir slíku tilviki. Regluverk ESB er því gallað hvað þetta varðar. Frakkar tóku sérstaklega fram í sinni útfærslu að í tilviki kerfishruns banka í Frakklandi þá væri ekki hægt að treysta á tryggingarsjóðinn. Það að tilskipun ESB kveði ekki á um ríkisábyrgð er skiljanlegt enda umdeilt vegna freistnivanda sem slíkt skapar. Líklegt er að ESB muni kollvarpa regluverki sínu á þessu sviði í ljósi þeirra galla sem komu berlega í ljós og þá sérstaklega í tilviki Íslands. Það að regluverk ESB sé gallað er alvarlegt en það er ekki hlutverk Íslands að bjarga því á kostnað framtíðar Íslands.

Ísland þarf að ábyrgjast lágmark 20 þúsund evrur pr. reikning.
Ísland hefur ekki undirgengist að taka ábyrgð á innstæðum í einkareknum bönkum. Tryggingarsjóður innstæðueigenda á að tryggja lágmarksupphæð og sá sjóður er án ríkisábyrgðar. Hvorki íslensk lög, stjórnarskrá landsins, tilskipun ESB eða neyðarlögin breyta þeirri staðreynd (sjá firrur 1, 2, 3 og 4).

Að greiða ekki Icesave jafngildir því að segja sig úr lögum við siðaðar þjóðir.
Ísland hefur ekki undirgengist ríkisábyrgð vegna Icesave og þarf þess ekki. Við hrun íslenska bankakerfisins hafa komið í ljós alvarlegir gallar í regluverki ESB. Það að leysa Icesave er mikið hagsmunamál ESB í ljósi galla í regluverkinu. Ef ESB er ósammála um rétt Íslands þá er það siðaðra þjóða háttur að leysa slíkt fyrir dómstólum og una síðan niðurstöðunni. Þess hefur Ísland óskað en ESB hingað til hafnað. Að hafna slíku getur vart talist siðaðra þjóða háttur?

Eignir Landsbankans duga líklega að stærstum hluta.
Það er alls óvíst hvort eignir Landsbankans dugi auk þess sem neyðarlögin breyttu forgangsröð kröfuhafa þannig að kröfur sem áttu að koma á undan innistæðum færðust aftar. Ef síðar kemur í ljós að neyðarlögin halda ekki – hvað þá? Af hverju ætti íslensk þjóð að taka áhættu af slíku sem og að eignir Landsbankans dugi? Þetta ætti hins vegar að vera fagnaðarefni fyrir ESB. Þá er hugsanlega hægt að semja við Íslendinga að setja eignirnar sem veð fyrir lágmarksupphæð vegna Icesave.

Við eigum enga vini í þessu máli.
Ef það væri rétt þá segir það lítið annað en að illa hefur verið haldið á málum Íslands og lítið farið fyrir sanngjörnum málstað Íslands. Ísland þarf ekki að taka á sig skuldbindingar vegna Icesave og upphæðirnar eru landinu ofviða. Þar sem að mistekist hefur að koma sterku rökum að og nýta sterka samningsstöðu þá þarf að skipta út samninganefndinni. Síðan þarf Ísland allra síst á forsætisráðherra að halda sem lætur hafa eftir sér hvað eftir annað að Ísland sé skuldbundið til að greiða Icesave!

Við höfum ekkert annað val annað en að greiða.
Ísland hefur hvorki val um né efni á ríkisábyrgð vegna Icesave. Ríflega þrjátíu manns á þingi ættu ekki að hafa val um að skuldsetja framtíðina með þessum hætti. Það er of mikið í húfi. Forystumenn Íslands hafa val að taka hagsmuni Íslands fram yfir hagsmuni ESB. Það er líka val að tala máli Íslands. Það er líka val að endursemja undir forsæti nýrrar samninganefndar. Sú lausn þarf að vera í samræmi við lög, reglur og skuldbindingar Íslands. Það er val að hætta að blekkja þjóð og þing um ágæti þessa samnings sem liggur fyrir. Það er heldur betur val að Alþingi felli samning Steingríms Joð. Það er ábyrgt val og eina lausnin sem Ísland getur sætt sig að ríkið – þ.e. fólkið í landinu – gangist ekki í ábyrgð og greiði ekki það sem okkur ber ekki að greiða.

Samkomulagið hefur ekki áhrif fyrr en eftir sjö ár.
Þessi firra er móðgun við gáfnafar íslenskrar þjóðar. Að reyna að halda því fram að tæplega 700 milljarða króna ríkisábyrgð sem ber 5,5% vexti hafi ekki áhrif fyrr en við fyrstu greiðslu er fráleitt! Slík ríkisábyrgð hefur strax áhrif á lánshæfi og þar með lífskjör og möguleika þjóðarinnar að vinna sig út úr kreppunni.

Með því að samþykkja að greiða Icesave er óvissu eytt.
Með því að samþykkja að greiða Icesave þá er framtíð Íslands í meiri óvissu en áður. Þá er búið að spyrða saman framtíð Íslands við „skynsama“ útlánastarfsemi Landsbankans síðustu ár. Þjóðin hefur þá tekið að sér að ábyrgjast upphæð sem hún ræður ekki við og óvíst hvenær niðurstaða um greiðslu liggur fyrir. Óvissu verður þá ekki eytt fyrr en endanlegt uppgjör liggur fyrir og málaferlum vegna neyðarlaganna er lokið. Það gerist ekki á næstu árum og óvissan eykst því og varir lengi.

Sjaldan áður hefur reynt eins mikið á hlutverk Alþingis og nú. Alþingi getur með sögulegum hætti komið í veg fyrir möguleg skelfileg og dýrkeypt mistök vegna Icesave. Það að Alþingi hafni Icesave samningi er hluti af lýðræðinu og nokkuð sem jafnvel ESB verður að sætta sig við. Slík höfnum Alþingis breytir því ekki að hagur ESB verður áfram að semja við Ísland og vissulega er það einnig okkar hagur að semja um lausn EN við getum ekki og megum ekki samþykkja ríkisábyrgð.

Jafnræðisregla ESB styður málstað Íslands að greiða ekki Icesave

2009-06-06T07:04:00.024-04:00

Þeir sem vilja skuldsetja Ísland vegna Icesave vitna gjarnan til þess að íslensk stjórnvöld tryggðu innstæður á Íslandi en ekki erlendis í október 2008. Rök þessara manna er að slíkt feli í sér mismunun sem sé ekki heimil samkvæmt jafnræðisreglu ESB eða 65 grein stjórnarskrárinnar. Þetta er hins vegar bara tæplega hálfur sannleikur. Hálfur sannleikur er hins vegar oft mesta vitleysan.

Það er rétt að jafnræðisregla ESB bannar mismunun eftir þjóðerni. Það var hins vegar ekki mismunað eftir þjóðerni þar sem um er að ræða aðgerð sem beindist að landssvæði - Íslandi. Íslendingar jafnt sem útlendingar nutu ríkisábyrgðar ef þeir voru með innstæður á Íslandi alveg eins og að Íslendingar jafnt sem útlendingar nutu ekki ríkisábyrgðar erlendis. Það er því ekki hægt að halda því fram að mismunað sé á grunni þjóðernis. Sumir (ekki allir) Íslendingar og sumir (ekki allir) útlendingar nutu ríkisábyrgðar íslenska ríkisins, á innstæðum sínum í íslenskum bönkum, allt eftir því hvar þeirra innstæður voru. Að beina aðgerðum á viss landssvæði en ekki önnur er alþekkt og tíðkað í ESB og sem dæmi þá neitaði Alister Darling fjármálaráðherra Breta að ábyrgjast innistæður á Mön.

Í annan stað er jákvæð mismunun líka hluti af jafnræðisreglunni (sjá kafla 1, grein 5). Hugsunin á bakvið jákvæða mismunun er að auka jafnræði þeirra sem hallar á og/eða koma í veg fyrir að vissir hópar lendi í slíkri stöðu. Jákvæð mismunun er þannig hluti af jafnræðinu og leyfð í tveimur tilvikum:

Ef tiltekinn hópur á undir högg að sækja og æskilegt er að rétta hans hag (t.d. konur, svartir, múslimar, Serbar, minnihlutahópar ...).
Ef aðgerð kemur í veg fyrir að ákveðinn hópur komist í þá stöðu að eiga undir högg að sækja.

Ef Ísland hefði ekki tryggt innstæður á Íslandi þá hefði allt stöðvast hér. Engin fyrirtæki hefðu þá getað greitt út laun, allar greiðslur stöðvast, atvinnulífð hefði þá líka stöðvast í október og greiðslumiðlunin í landinu einnig. Þá er augljóst að ástandið nú er barnaleikur miðað við það sem þá hefði orðið. Þá fyrst hefði "hópurinn" Íslendingar átt verulega undir högg að sækja. Þess vegna eru veigamikil rök í Icesave málinu að einmitt á grunni jafnræðisreglu ESB þá sé þessi mismunun réttlætanleg. Þetta var neyðarráðstöfun til að tryggja að hópurinn Íslendingar ætti möguleika að komast í gegnum þetta áfall. Jafnræðisreglan er því frekar rök gegn því að greiða Icesave en með.

Þetta eru ekki einu rökin sem hægt er að benda sem hrekja jafnræðisrökin sem haldið hefur verið á lofti. Sem dæmi hefur verið bent á rök á sviði neyðarréttar sem styðja þessa aðgerð að ógleymdri þeirri staðreynd að Bretar frystu eignir LÍ og tóku þannig ekki bara eignirnar yfir heldur einnig skuldirnar með tilheyrandi skaða fyrir íslenska þjóð.

Einnig skiptir máli að bættur hagur Íslendinga er ekki á kostnað annarra. Hagur Icesave innstæðueigenda breyttist ekkert við það að beitt var jákvæðri mismunun. Það var engin ríkisábyrgð fyrir neyðarlögin og breytist ekki eftir setningu þeirra (sjá töflu). Líkt og áður þurftu þeir að treysta á tryggingarsjóð innstæðueigenda. Það sem hins vegar breytist er að möguleikar Íslands að vinna sig út úr áfallinu vænkast og þar með líkur á að erlendir kröfuhafar fái greitt. Hagur erlendra innstæðueigenda er óbreyttur en hagur erlendra kröfuhafa batnar. Hagsmunir ESB voru hins vegar að bjarga bankakerfi Evrópu - og þá á kostnað framtíðar Íslands.

Rökin að borga á grunni jafnræðisreglu ESB ganga því ekki upp og eru fremur rök fyrir því að við eigum ekki að greiða Icesave. Hins vegar, ef uppi er lagalegur ágreiningur um málið, þá er það siðaðra þjóða háttur að fá úr slíku skorið fyrir dómstólum. Það er hagur Íslands að við fáum úr þessu skorið fyrir dómstólum. Það vildi Samfylkingin og ESB ekki. Það er ekki hagur ESB og Samfylkingin vill í ESB og greinilega tilbúin að fórna flestu fyrir þann draum.

Okkur ber ekki að borga krónu!

2009-06-05T12:29:00.020-04:00

Hvað er með þessa ríkisstjórn?! Hún virðist vera ánægð með að greiða 5,5% vexti (11 sinnum stýrivexti í Bretlandi) af 650 milljörðum og byrja síðan að borga niður höfuðstólinn eftir sjö ár. Bara vextirnir eru meiri en afrakstur (nettó) allra þorskveiða Íslendinga! Það gleymist bara eitt "smáatriði". Okkur ber ekki að að borga þetta! Okkur ber engin skylda að leiðrétta galla í regluverki ESB. Punktur.

Samfylkingin ákvað á sínum tíma að rétt væri að bjarga bankakerfi ESB með íslenskri ríkisábyrgð og þannig á kostnað framtíðar Íslands. Samfylkingin virðist ekki geta séð beint vegna ESB ofbirtu. Þessa endalausu vitleysu þarf að stoppa. Steingrímur J. hafði uppi stór orð á þingi þegar þessi mál komu fyrst upp. Hann var að vísu ekki í stjórn þá en það á ekki að skipta máli enda hefur ekkert breyst varðandi Icesave.

Það hafa komið fram ýmiss sjónarmið og lögfræðiálit vegna Icesave en ekkert þeirra hefur sýnt fram á að Ísland hafi nokkurn tímann undirgengist ríkisábyrgð. Tilskipun ESB kveður heldur ekki á um ríkisábyrgð. Um þetta má lesa t.d. hér og hér. Nú ef það er einhver ágreiningur - af hverju vill ESB og Samfylkingin þá ekki fá niðurstöðu fyrir dómi? Það eru hagsmunir Íslands. Það eru hins vegar ekki endilega hagsmunir fyrir ESB.

Það er bæði sjálfsagt og eðlilegt að þær leikreglur sem við höfum undirgengist í formi ESB tilskipana séu virtar. Ef sá réttur er virtur þá ber okkur ekki að borga eina krónu. Regluverk ESB er meingallað. Þetta mál á ekki að hafa neitt með Ísland að gera. Það er hins vegar stórt hagsmunamál fyrir ESB að leysa eigið klúður. Hagsmunir ESB eiga hins vegar ekki að vera á kostnað framtíðar Íslands jafnvel þó svo að Samfylkingin telji það sjálfsagt og vilji í ESB.

Stiglitz varaði Seðlabankann við 2001

2009-06-03T11:48:00.020-04:00

Árið 2001 varaði hagfræðingurinn og nóbelsverðlaunahafinn Joseph Stiglitz Seðlabanka Íslands við fjármagnshreyfingum spákaupmanna í hávaxtaumhverfi. Í skýrslunni leggur Stiglitz til ýmsar leiðir til að draga úr áhættunni. Ennfremur kemur hann fram með ýmsar tillögur sem miða að því að stemma stigu við erlendri lántöku íslenskra heimila og fyrirtækja. Hann kemst ansi nærri því að lýsa mögulegum afleiðingum þess ef markaðurinn er látinn afskiptalaus. Áhættan lendi ekki á gerendum heldur samfélaginu. Þetta er mikið til staðreynd á Íslandi í dag. Í ljósi stöðunnar, gjaldeyrishafta og hruns krónunnar, hefði Seðlabankinn betur farið að ráðum nóbelsverðlaunahafans.

Á þessum tíma var Már Guðmundsson aðalhagfræðingur Seðlabankans. Síðar tók Arnór Sighvatsson við og var aðalhagfræðingur bankans þegar krónan hrundi 2008. Undir forystu og leiðsögn þeirra var ekki gripið til þeirra aðgerða sem Stiglitz lagði til. Hins vegar má spyrja hvort ekki sé líklegt að við værum í allt öðrum sporum nú og klárlega ekki með gjaldeyrishöft ef hlustað hefði verið á Stiglitz. Mikið flökt krónunnar og hrun hennar í tvígang, árið 2001 og 2008, er bein afleiðing há- vaxtastefnu seðlabankans.

Það er því vægast sagt undarlegt að þessir menn séu nú metnir hæfir til að gegna stöðu seðlabankastjóra. Hvað þá hæfastir! Þeir eru beinlínis með allt niður um sig. Það er mikið lagt upp úr sjálfstæði Seðlabanka Íslands. Hins vegar þá þarf ábyrgð að fylgja sjálfstæði. Seðlabankinn hefur sjálfstæði og nú þurfa þeir sem réðu ferðinni og klúðruðu málum síðasta áratuginn að axla ábyrgð.

Þeir sem reyndust vanhæfir þurfa að víkja. Það er forsenda þess að sátt ríki um Seðlabankann og frumforsenda trúverðugleika.

Sagan, dýrseðlið og Ísland

2009-06-02T13:21:00.004-04:00

Í nýlegri grein Rogoff og Reinhart eru núverandi kreppur bornar saman við helstu kreppur þessarar aldar. Með núverandi kreppum er átt við ástandið á Íslandi, Austurríki, Ungverjalandi, Írlandi, Bretlandi, Spáni og BNA. Þar kemur m.a. fram að samdráttar í framleiðslu er að meðaltali 9% og varir í tæp 2 ár. Raunlækkun húsnæðis er að meðaltali 36% sem kemur fram á 6 árum. Þannig gefur þessi samantekt okkur einhverjar vísbendingar um hvernig framhaldið gæti þróast á Íslandi.

Hins vegar segir þessi grein líklega fyrst og fremst að hvert tilvik er einstakt og afar misjafnt hvernig tekst til. Það hversu mismunandi fljótt lönd ná sér eftir áföll er athyglisvert. Þar skipta grunnforsendur í hagkerfinu vissulega máli og hvaða verkfærum er hægt að beita og hvernig þeim er beitt.

Það sem hins vegar gleymist oft en er ekki síður mikilvægt eru óáþreifanlegir þættir. Sjálfsálit, trúin á eigin getu, almennt traust og viljinn að sækja fram á eigin forsendum skiptir miklu. Keynes gamli notaði hugtakið dýrseðli (e. animal spirit) um þennan mikilvæga eiginleika.

Í okkar tilviki þá má vissulega færa fyrir því rök að dýrseðlið og skortur á heilbrigðri skynsemi hafi átt sinn þátt í að skapa kreppuna. En á sama hátt mun dýrseðli sem felst í sjálfstrausti, framsækni, keppnisanda og djörfung ásamt skynsemi, heilbrigðum gildum og samheldni hjálpa okkur út úr kreppunni.

Að geta þess sem vel er gert

2009-05-30T10:50:00.008-04:00

Alþingi og ríkisstjórn takast nú á við margvísleg erfið og umdeild verkefni vegna endurreisnar fjármálakerfis, atvinnulífs og heimilanna. Hluti af farsælli lausn er að sem ríkulegust samstaða náist um lausnir og stefnu til framtíðar. Þó svo að mál séu mikilvæg þá eru sum mál brýnni en önnur við núverandi aðstæður. Mál sem hafa ekki með lausn á núverandi vanda að gera og eru þar að auki líkleg til að ala á ósamstöðu með þjóðinni eru sérlega vandmeðfarin. Slík mál getur verið farsælla að leggja til hliðar eða vinna þeim frekara fylgi með upplýstri, opinni og lýðræðislegri umræðu. Vissulega geta verið mismunandi skoðanir á því hvaða mál teljast brýn og hver ekki. Aðildarumsókn að Evrópusambandinu er eitt þessara mála og ríkur efniviður í klofning meðal þjóðarinnar. Það er því fagnaðarefni að sjá ábyrga og málefnalega tillögu nýrrar forystu Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks um fyrirkomulag og undirbúning aðildarviðræðna að ESB. Í tillögum stjórnarandstöðunnar er lögð til nálgun sem ætti að geta skapað breiðari sátt og samstöðu um þetta mjög svo umdeilda mál. Það er traustvekjandi.

Þversögn Moggans, evra og íslensk króna

2009-05-08T10:03:00.043-04:00

Í leiðara Moggans í dag er föðurlega ítrekað að ríkis- og peningamál þurfa að vera í takti. Sammála því. Þessi sami leiðari hefur hins vegar síendurtekið hamrað á því að evran sé besta lausnin! Ef evran er besta lausnin þá er sjálfstæði okkar í peningamálum kastað fyrir róða. Þetta er augljós þversögn hjá Mogganum, vegna þess að ef það er mikilvægt að ríkis- og peningamál séu í takti í dag þá gildir það líka eftir að evra yrði tekin upp. Það er hins vegar ekki hægt að tryggja neitt slíkt ef búið er að fórna sjálstæðri peningastjórn!

Sú alvarlega kreppa sem nú geisar bítur ansi mismunandi hjá þeim 16 ríkjum sem eru með evruna. Þýskaland hefur verið með álíka mikinn afgang af utanríkisviðskiptum og Spánn - bara með öfugu formerki! Skuldir ríkjanna, skuldir heimilanna, framleiðslan og atvinnustigið er mjög mismunandi. Aldrei fyrr hefur reynt svona á evru samstarfið.

Öll þessi ríki þurfa þá eðli máls samkvæmt að grípa til mismunandi aðgerða í ríkisfjármálum sem aftur þarf að vera í takti við peningastefnuna. Hins vegar eru þau öll bundin af einni og sömu peningastefnunni. Peningastefnu evrópska seðlabankans og háð gengi evrunnar. Það að ríkisfjármál og peningamál séu í takti er því ekki í boði. Allir verða sætta sig við sömu lausnina í peningamálum þó svo að ríkin séu með mismunandi þarfir. Þannig að rök Morgunblaðsins að peningastefna og ríkisfjármál þurfi að vera samræmd OG að evran henti Íslandi best - ganga alls ekki upp. Þegar búið er að henda sjálfstæðri peningastefnu þá verður að treysta á vinnumarkað, til að bregðast við áföllum, og við losnum ekki við áföll þó svo að við göngum í ESB.

Ef peningastefna evrópska seðlabankans hentar ekki Íslandi þá er augljóst hvað gerist. Samkeppnishæfni landsins minnkar og atvinnuleysi á Íslandi eykst. Viðbrögð við áföllum koma fram í hærra atvinnuleysi og líklega langvarandi. Það hefur í för með sér fólksflutninga frá svæðum þar sem atvinnuleysi er - til svæða sem bjóða vinnu. Er þá fyrst ekki komin þörf fyrir byggðastefnu - að reyna að halda Íslandi í byggð.

Þetta eru ekki bara einhverjar vangaveltur. Þetta er það sem virtir hagfræðingar eru að skrifa um. Í þeim hópi eru líka nóbelsverðlaunahafar sem vara við að treysta á sveigjanleika í formi launalækkana - slíkt kallar á enn meira atvinnuleysi. Gjaldmiðlasvæði evrunnar getur aldrei orðið annað en "sub-optimal" lausn.

Líkt og Íslendingar íhuga núna, þá tóku Finnar upp evru í framhaldi af kollsteypu í efnahagsmálum. Af hverju ætli viðskiptaráðherra Finnlands láti nú hafa eftir sér að upptaka evru hafi verið mistök. Af hverju ætli þessi írski hagfræðingur og fyrrum starfsmaður seðlabanka Írlands óski þess að Írland gæti unnið sig út úr kreppunni með eigin gjaldmiðli líkt og Ísland. Líklega vegna þess að gallar evrunnar eru alvarlegir og þeir koma berlega í ljós í kreppu. Fyrir Finna og Íra er ekkert val. Þeir eru búnir að fórna sjálfstæðri peningastjórn.

Til samstarfs um evruna var ekki stofnað vegna þess að það væri hagkvæmt gjaldmiðlasvæði. Sameiginleg mynt var pólitísk ákvörðun. Evran hefur kosti en líka stórkostlega galla. Krónan hefur galla en líka stórkostlega kosti - þegar rétt er á haldið.

Ofbeldi Breta í gegnum AGS

2009-05-07T10:19:00.013-04:00

„Mikilvægast er að íslensk stjórnvöld borgi. Þessvegna erum við í viðræðum við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og önnur yfirvöld um hversu hratt Ísland mun borga til baka af því tjóni sem landið er ábyrgt fyrir."

Þetta er haft eftir Gordon Brown samkvæmt frétt á visi.is í dag: Hér gerir Brown ekki greinarmun á einkafyrirtæki og þjóð. Ef einkafyrirtæki fer fram í krafti gallaðra ESB reglna eða brýtur á rétti einhvers þá er það ekki íslenskra skattgreiðenda að borga, jafnvel þó svo að eigendur séu íslenskir. Skaði af gölluðum reglum ESB á ekki að lenda á íslenskum skattgreiðendum - ekki eitt einasta pund. Ef Brown er að vitna í Icesave þá er það rétt að íslenskir eftirlitsaðilar stóðu sig ekki vel og hefðu getað gert betur. Hins vegar breytir það ekki því að skúrkurinn í málinu var einkafyrirtæki sem nýtti gallað regluverk ESB.

Ef það er ágreiningur um uppgjör vegna Icesave þá er það eðlilegt, sanngjarnt og siðaðra þjóða háttur að leysa slíkt fyrir óháðum dómsstóli og una síðan niðurstöðunni. Þessum sjálfsagða rétti neita Bretar okkur um. Þess í stað er AGS og ESB beitt. Jafnvel sú staðreynd að við erum hluti af EES og samstarfsþjóð í Nato dugar ekki til að þeir heimili okkur að fá niðurstöðu í þetta mál fyrir dómi. Slíkt er ofbeldið.

Orðlaus: Bretland refsar vegna skoðana!

2009-05-06T14:14:00.020-04:00

Ja hérna! Er þetta Bretlands nútímans! Í frétt á BBC kemur fram að bandarískur útvarpsmaður hefur verið settur á lista yfir óæskilega aðila og bannað að koma til Bretlands - vegna skoðana sinna. Tjáningarfrelsi er hornsteinn lýðræðisins. Í Bandaríkjunum er þetta t.a.m. varið í fyrstu grein stjórnarskrárinnar. Í 19. grein mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna er kveðið skýrt á um þessi grunn mannréttindi og svo mætti lengi telja.

Ef "ríkið" telur skoðanir einhvers ógnandi er þá rétta leiðin að útiloka þær? Er rétt að reyna að koma í veg fyrir að einstaklingar tjái sig ef það er hugsanlega á skjön við "skoðun ríkisins"?

Það er a.m.k. tvennt við þetta sem gengur ekki upp. Í fyrsta lagi, þá er "ríkinu" stýrt af einstaklingum. Skoðanir þeirra einstaklinga móta "skoðanir ríkisins" hverju sinni. Ef "ríkinu" leyfist að setja bann á menn vegna skoðana og þess að "ríkið" heldur því fram að skoðanir ógni hagsmunum "ríkisins" þá erum við að segja a.m.k. tvennt: Einstaklingarnir á bakvið "ríkið" eru óskeikulir og til er ein "rétt" skoðun. Augljóslega er það ekki svo.

Í öðru lagi, ef skoðanir eru taldar ógnandi eða fáranlegar, þá dæma þær sig sjálfar. Slíkar skoðanir hljóta þá ekki hljómgrunn. Skoðanir sem hljóta ekki hljómgrunn eru varla ógnandi. Ef skoðanirnar hins vegar hljóta hljómgrunn meðal fjölda fólks og verða þannig "ógnandi", þá er líklega eitthvað til í þeim skoðunum. Það ætti allavega að vera full ástæða til að slíkar skoðanir komi fram og um þær fari fram hreinskiptar umræður. Bann vegna skoðana getur ekki verið lausn.

Ekki að furða að þetta mál valdi undrun, deilum og að upp vakni ýmsar áleitnar spurningar um stöðu mannréttinda á Vesturlöndum í reynd svo sem sjá má hér, hér hér og hér sem dæmi.

Heimsmeistarar eiga aðra dollu skilið!

2009-05-06T09:27:00.042-04:00

Myndin sýnir að þó svo að Seðlabanki Íslands myndi lækka vexti um 10% stig á morgun, þ.e. niður í 5,5%, þá væri Ísland enn út úr öllu korti með sína vexti.

Það hefur verið sýnt fram á að háir vextir veikja krónuna þar sem reglurnar heimila að vaxtagreiðslum sé skipt út fyrir gjaldeyri og hærri vextir þýða hærri vaxtagreiðslur sem skipt er í gjaldeyri sem aftur veikir krónuna. Það er síðan augljóst að hærri vaxtagreiðslur en þær sem koma inn vegna getu hagkerfisins að búa til gjaldeyri, veikir krónuna og rýrir þar með ISK eigur erlendra aðila mælt í erlendri mynt. Þannig að of háir vextir eru ekki einu sinni hagur spákaupmanna. Þannig að það er engin ástæða fyrir þessu vaxtastigi og alls engin í ljósi hafta.

Kannski að aðstoðarseðlabankastjóri sé að gera sér vonir um annan bikar frá Drobny Global Advisors. Spákaupmennirnir afhentu honum dollu á síðasta ári þar sem "þátttakendur voru sammála um að vaxtamunaviðskipti með krónuna væru góð leið til að ávaxta sitt pund." Við erum jú heimsmeistarar hvað háa vexti áhrærir, krónan hrundi 2001 og 2008 þegar spákaupmenn hófu að selja sínar krónur. Við skulum heldur ekki gleyma því að gjaldeyrishöftin eru jú vegna jöklabréfanna. Þannig að þetta eru ótvírætt mikil afrek.

Er það ekki bara sanngjörn og eðlileg krafa að seðlabankinn fái annan bikar, hann á það fyllilega skilið - annan háðungarbikar? Ég styð það - bara ekki gleyma að láta uppsagnarbréfin fylgja með í dollunni. Það er hluti af endurreisninni.

Það er vægast sagt sérstakt að núverandi stjórn hefur séð ástæðu til að verðlauna þá sem eru ábyrgir fyrir peningastefnunni mörg undanfarin ár. Þeir fengu stöðuhækkun þegar Davíð var sparkað. Aðalhagfræðingur var gerður að aðstoðarseðlabankastjóra og aðstoðarmaður aðalhagfræðings var gerður að aðalhagfræðingi. Vantar bara aðra dollu - þá er vitleysan fullkomnuð.

Talandi um trúverðugleika!

Eru helstu fréttirnar þær sem þagað er yfir?

2009-05-02T06:54:00.020-04:00

Ég er óneitanlega hugsi yfir því að þessar nýlegu fréttir frá Evrópu og Bandaríkjunum þykja ekki fréttaefni fyrir umræðuna á Íslandi:

Moodys lækkar horfur fyrir Slóvakíu m.a. vegna upptöku evru 1. janúar 2009.
Finnski viðskiptaráðherran segir evruna hafi verið mistök fyrir Finnland.
Fyrrum efnahagsráðgjafi Tony Blair telur evruna meiriháttar mistök.
Evrópuþingmaður efast um að evran muni halda upp á 20 ára afmæli sitt.
Fyrrum utanríkisráðherra Þýskalands og einn dyggasti stuðningsmaður evru farinn að efast.
Professor við Harvard skrifar lærða grein um galla evrunnar og telur að það sé að koma í ljós nú í kreppunni.

Það er því auðvelt að álykta sem svo að blöð sem þegja yfir svona fréttum séu málpípur pólitískar skoðana. Fréttamiðill sem pólitísk málpípa er hins vegar áróður. Fréttamiðlar eiga að segja fréttir og þurfa að gæta jafnvægis. Það er síðan lesenda að meta innihald frétta og túlka. Ég er einn þeirra sem vill gjarnan skoða kosti og galla í stað þess að lesa fréttir sem eru í raun dulbúnar skoðanir. Til þess þarf ég ekki bara fréttir - heldur hlutlausar fréttir og fréttir sem styðja ólík sjónarmið.

Michael Porter hefur útskýrt ágætlega hættuna af því að mynda sér skoðun á málefni of snemma. Sé það gert fer upplýsingavinnsla þess einstaklings ósjálfrátt að snúast um að réttlæta þá skoðun og útilokar aðrar upplýsingar og viðhorf. Þetta er mjög mannlegt en kemur í veg fyrir að mál séu metin heildstætt. Porter leggur mikla áherslu á að taka afstöðu eins seint og hægt er og ef möglegt er - taka ekki afstöðu.

Porter útskýrir einnig hversu flókið og óþægilegt það er fyrir manninn að taka ekki afstöðu. Það helgast helst af því að við mannfólkið þolum óvissu illa. Með því að taka ekki afstöðu þá búum við til óvissu sem við viljum vera án. Þess vegna viljum við gjarnan taka af skarið og taka afstöðu strax. Hins vegar með því að taka ekki afstöðu þá höldum við upplýsingavinnslu og gáttum okkar opnum fyrir ólíkum skoðunum og staðreyndum. Með þeim hætti er betur tryggt að upplýsingavinnslan nýtist til að fá heilstæða mynd af málefninu sem aftur er forsenda þess að taka upplýsta og skynsama ákvörðun.

Dyggur málsvari ESB og evru farinn að efast

2009-05-01T17:14:00.016-04:00

Fyrrum utanríkisráðherra Þýskalands, Joschka Fischer, lýsir hér yfir persónulegum efasemdum um stöðu evru-myntsamstarfsins í viðtali í Hard Talk á BBC. Það vekur sérstaka athygli enda hefur Fischer hingað til verið einn heit-trúaðasti ESB talsmaðurinn. Hvað veldur? Kreppa sem reynir í fyrsta sinn eitthvað á samstarfið og hugmyndafræðina að ein mynt henti öllum löndunum!? Það verður altjént fróðlegt að fylgjast með úr fjarlægð nú þegar fyrst fer að reyna á evru tilraunina :-).

Farage varar við evru hruni

2009-05-01T05:35:00.011-04:00

Það verður seint hægt að saka Nigel Farage um litlausan málflutning. Þessi ræða er gott dæmi um hans skörpu áherslur, hreinskilni og húmor. Þar fyrir utan rýmar þetta ágætlega við ýmsar lærðar greinar um málefnið.

Góð lokaorð hjá kappanum:

"You can ignore the market if you will
but in time the market will not ignore you"

Orð að sönnu - sama hvernig fer!

Staðreyndir á haus = Blekking

2009-04-28T10:17:00.016-04:00

Margt samfylkingarfólk reynir að halda því fram að Samfylkingin sé sigurvegari kosninganna og heitustu ESB-sinnar telja sig sjá skýr merki um vilja þjóðarinnar að ganga í ESB. Halló! Hvaða staðreyndir liggja fyrir um fylgisaukningu?

Vinstri Græn +7,4%.
Borgarahreyfingin +7,2%
Framsókn +3,1%
Samfylkingin +3,0%

Eru Vinstri Grænir ásamt Borgarahreyfingunni ekki stóru sigurvegarar kosninganna? Vinstri Græn hafa þar að auki alveg skýra stefnu um að ganga ekki í ESB. Vann Evrópuaðild þá sigur? Það er einn flokkur sem vill í ESB - Samfylkingin og sá flokkur fékk innan við þriðjung atkvæða og þar að auki minna fylgi en 2003!
Staðreyndir skipta ekki máli. Jafnvægi í umræðu skiptir ekki máli. Öllu skal snúið við og spuninn heldur áfram óháð staðreyndum. Er fólki, sem snýr jafnaugljósum staðreyndum eins og niðurstöðum kosninga á haus, yfirhöfuð treystandi? Er þessu fólki þá treystandi til að stjórna landinu og passa upp á hagsmuni Íslands - hagsmunamat sem byggir á staðreyndum?

Vextir hækka við upptöku evru

2009-04-24T11:17:00.011-04:00

Slóvakía tók upp evru í byrjun þessa árs og Moodys hefur nú lækkað lánshæfimatshorfur landsins og vextir hækkað í framhaldinu. Moodys rökstyður þessa lækkun að hluta með því að samkeppnishæfni landsins hefur versnað við upptöku evru þar sem erfiðara er að bregðast við áföllum.

Samfylkingin heldur því m.a. fram að vextir lækki við það eitt að ganga í ESB enda sé þá evran í sjónmáli. Er það nú víst? Ætli það fari ekki eftir því hvort erlendir fjárfestar telja áhættuna aukast eða minnka við slíka inngöngu og upptöku annars gjaldmiðils. Með upptöku evru er búið að taka út eina helstu breytuna til að bregðast við áföllum.

Heldur Samfylkingin að það verði ekki áföll á Íslandi við það eitt að ganga í ESB? Það þætti mér merkilegt. Þegar það verða áföll og möguleikar okkar að bregðast við eru minni en áður og afleiðingarnar þar af leiðandi meiri - eiga þá fjárfestar að verðlauna slíkt með því að lækka vexti? Hvernig má það vera? Það minnkar varla áhættuna að taka stjórntækin í burtu. Það gerir landið viðkæmara fyrir áföllum og áhættumeira að fjárfesta í.

Stóru áföllin hér s.l. áratug má að vísu rekja til íslenska seðlabankans og hávaxtastefnunar. Þannig að það er til einhvers að vinna að losna við þá áhættu. En ég spyr á móti hvort ekki sé skynsamlegra að skipta út helstu hagfræðingum seðlabankans en að skipta út krónunni?

Besta ráðið gegn atvinnuleysi

2009-04-16T12:44:00.019-04:00

Stjórnmálamenn keppast nú að svara því hvernig skapa á ný störf. Það kemur á óvart hversu fáir benda á skilvirkustu leiðina - þ.e. að lækka vexti.

Fjárfestum á Íslandi býðst nú að geyma fjármuni sína í formi ríkistryggðra innstæðna sem taka mið af stýrivöxtum seðlabankans (15,5%). Þegar þannig árar er lítil ástæða að hætta fjármunum sínum til atvinnusköpunar. Hins vegar, ef þessi okurvaxtastefna seðlabankans væri ekki til staðar, þá væru fjárfestar líklegir til að leita annarra valkosta. Þannig myndi aukið fjármagn leita út í atvinnulífið, treysta rekstur góðra fyrirtækja og nýtast til atvinnusköpunar.

Áhrifin eru þannig m.a. minna atvinnuleysi, aukin fjárfesting í atvinnulífinu, fækkun gjaldþrota sem aftur minnkar kostnað ríkisins vegna atvinnuleyisbóta, tapaðra skatttekna, minnkandi umsvifa o.þ.h. Myndin að ofan sýnir vaxtastig og atvinnuleysi í BNA þar sem síðari breytan er tafin um tvö ár. Hér er ekki um að ræða formlega greiningu en myndin gefur vísbendingu um að lægri vextir stuðli að auknu atvinnustigi á næstu árum.

Besta arðsemin: Hlutabréf, pot eða skuldabréf?

2009-04-15T13:58:00.008-04:00

Það margborgar sig greinilega að ráða góðan "potara" til að fá sínum málum framgengt. Samkvæmt nýrri rannsókn getur slíkt gefið af sér 22.000% arðsemi í BNA. Hver ætli arðsemi potsins sé á Íslandi? Allavega á hún eftir að aukast með aukinni ríkisvæðingu.

"Service the debt ..."

2009-04-08T13:42:00.022-04:00

Í gær þegar heimsmet í stýrivöxtum fyrir þjóð á barmi gjaldþrots var réttlætt, spurði Björgvin Guðmundsson blaðamaður MBL, seðlabankastjórann hvernig lægri vextir geta veikt krónuna.

Svarið var stórundarlegt. Blaðamanninum var svarað þannig að Ísland hefði verið með viðskiptahalla s.l. 15 ár - fjármagnað af öðrum ríkjum. Síðan var bætt við: "That debt burden is now being served by the economy".

Bíðið við. Viðskiptahalli undanfarin 15 ár og innilokaðar eignir spákaupmanna, sem hafa nýtt sér glórulausa hávaxtastefnu seðlabankans, er sett í samhengi við ákvörðun um innlenda vexti til næstu framtíðar - hvaða hagfræði er þetta? Á að skilja þetta svar svo að okurvextirnir séu réttlættir þannig að þjóðin eigi þetta skilið þar sem hún hafi lifað um efni fram undanfarin 15 ár á kostnað lána frá útlendingum. Þess vegna skuli greiða útlendum spákaupmönnum okurvexti sem sárabót að veðmálið þeirra heppnaðist ekki - en á kostnað Íslands!!

Markmið seðlabankans er 2,5% verðbólga. Á fundinum kom fram að verðbólguvæntingar eftir 12 mánuði eru ca. 0%. Það var staðfest að krónan hefur veikst vegna vaxtagreiðslna sem er afleiðing þess að útlendingar taka vexti frá Íslandi í formi gjaldeyris. Því var lýst yfir á fundinum að forsendur í raun-hagkerfinu réttlættu hressilega vaxtalækkun og að útlitið á alþjóðamarkaði væri nú mun dekkra en áður var reiknað með.

Bíðið við - hvað kemur þá í veg fyrir hressilega vaxtalækkun!? Seðlabankastjórinn svaraði þessu í raun með "service the debt ". Borga háa vexti til útlendra spákaupmanna?! Ég spyr: Fyrir hvern vinnur sá norski og þá einnig hans samverkamenn? Er verið að gæta hagsmuna Íslands eða erlendra spákaupmanna?

Heimsmet í vöxtum í frosnu hagkerfi?!

2009-04-08T08:35:00.016-04:00

Sem fyrr veldur seðlabankinn vonbrigðum. Arnór, Þórarinn og maðurinn með skrítna tungumálið telja 15,5% stýrivexti gagnast þjóðinni best í dag. Ótrúlegt. Ég lagði það samt á mig að hlusta á rökstuðning þeirra fyrir heimsmeti í vöxtum. Margt mótsagnakennt kom þar fram og væri gott efni í námskeið í rökfræði um rökleysu og ótrúverðugan málflutning.

Eitt dæmi er málflutningur aðstoðarseðlabankastjóra sem sagði m.a.:

Ef litið er á raunhagkerfið þá er innistæða fyrir umtalsverðri vaxtalækkun.
Ekki lækkað hraðar því hætta er að það veiki gengið.
Lækkun gengis undanfarið ekki vegna vaxtalækkunar.
Lækkun gengis vegna vaxtagreiðslna til útlendinga.
The missing link: Upphæð vaxtagreiðslna er háð stýrivöxtum. Arnór hélt áfram:
Veit ekki upphæð sem stýrivextir hafa áhrif á og má umbreyta í gjaldeyri.
Sterkara gengi er forsenda vaxtalækkunar.

Samntekið sagði Arnór því: Raunhagkerfið segir að við eigum að lækka vexti umtalsvert - og við sjáum að hærri vaxtagreiðslur veikja gengið - hins vegar getum við ekki lækkað vexti hraðar því þá veikist gengið!!

Niðurstaða Arnórs er því samkvæmt þessu: Háir vextir veikja og styrkja gengið!?!

Ég spyr: Hversu lengi þarf maður að umbera svona vitleysu? Dugar ekki að þessir aðilar hafa tryggt óstöðugleika krónunnar með stefnu sinni og valdið hruni krónunnar í tvígang síðustu 12 árin. Á að leyfa þeim að leggja Ísland endanlega í rúst?

Viðtal við dr. Kára Sigurðsson

2009-04-07T12:24:00.007-04:00

Sigrún Davíðsdóttir ræðir hér við dr. Kára Stefánsson um hávaxtastefnu Seðlabanka Íslands um vaxtastefnuna og hvað ber að gera.

Háir vextir veikja krónuna

2009-04-04T10:36:00.003-04:00

Rök seðlabankans fyrir háum vöxtum til að styrkja gengi krónunnar þola illa nánari skoðun. Þvert á móti eru sterk rök fyrir hinu gagnstæða.

Sjá grein eftir okkur Kára Sigurðsson í Fréttablaðinu í dag.

Að verðlauna klúður með stöðuhækkun

2009-04-02T19:24:00.011-04:00

Það er einkar athyglisvert að meðal umsækjenda að seðlabankastöðu séu tveir fyrrum aðalhagfræðingar seðlabankans og að fyrrum aðstoðarmaður aðalhagfræðings er orðinn aðalhagfræðingur bankans. Eru þetta ekki aðal höfundar eins mesta klúðurs Íslandssögunnar?

Hin síðari ár hefur krónan hrunið í tvígang. Í bæði skiptin var það bein afleiðing hávaxtastefnu Seðlabanka Íslands. Fyrst gerðist það 2001 og síðan 2008. Hávaxtastefna bankans er ástæða þess að það eru gjaldeyrishöft á Íslandi í dag. Vegna hávaxtastefnunnar eru mörg hundruð milljarðar inni í kerfinu og það er ekki hægt að hleypa þessum upphæðum út þar sem það myndi endanlega eyðileggja gjaldmiðilinn. Það er ástæða hafta.

Hverjir eru ábyrgir? Að sjálfsögðu eru það hagfræðingar innan seðlabankans sem réðu þessari stefnu. Hverjum dettur eiginlega í hug að verðlauna klúður þessarra snillinga með stöðuhækkunum og jafnvel nýjum stöðuveitingum þeim til handa? Eitt er að þekkja ekki sinn vitjunartíma og sækja um - það er síðan annað að ráða í stöðurnar. Enn ein öfugmælin úr þessari átt.

Nýja Ísland

2009-03-27T17:06:00.034-04:00

Stundum veltir maður fyrir sér sambandinu á milli skynsemi tillagna frambjóðenda og hversu langt er í kosningar?

Þ.e. skynsemi tillagna minnkar eftir því sem styttist í kosningar. Og nú á tímum þegar meira og minna öll fyrirtæki landsins eru að komast í eigu ríkisins þá er líka spurning um samband flokkskírteina og þörf fyrir klíkuskap og hæfni ?

Spyr sá sem ekki veit :-)

Nýja Kreppumeðalið: 24% raunstýrivextir

2009-03-24T19:09:00.016-04:00

Verðbólga lækkar nú -0,59% milli mánaða sem samsvarar 7% verðhjöðnun á ársgrunni. Við erum því með 24% raunstýrivexti! Telur seðlabankinn að landið sem fór hvað verst út úr kreppunni þurfi hávaxtastefnu til að vinna sig út úr henni? Hvaða vitleysa er þetta!

Allt í máli seðlabankans á síðasta vaxtaákvörðunardegi mælti með hressilegri vaxtalækkun. Rök gegn lækkun voru áhyggjur að lægri vextir veiki krónuna. Ekki viljum við það.

En málið er hins vegar að nú um mundir veikja háir vextir krónuna EN styrkja hana ekki. Hér er ástæðan:

Háir vextir veikja raunhagkerfið og það þegar það þarf síst á því að halda. Hærri vextir veikja þannig vonir um að efnahagslífið styrkist sem veldur því að væntingar minnka og trú á gjaldmiðlinum minnkar. Því minni trú á gjaldmiðlinum því fleiri yfirgefa hann. Útstreymi eykst og krónan veikist.

Því hærri stýrivextir - því meiri vextir og vöxtum má skipta í gjaldeyri samkvæmt haftareglunum. Því hærri vextir eru því ávísun á meira gjaldeyrisútstreymi og þannig veikist krónan.

Ef íslenskt hagkerfi gengur vel þá ætti krónan að styrkjast og öfugt - ekkert hókus pókus við það. Það lifir ekkert efnahagslíf af 24% raunstýrivexti. Punktur.

Segjum sem svo að 500 milljarðar séu í eigu útlendinga inni í kerfinu og að þeir beri 17% vexti. Það samsvarar 84 milljörðum í vexti á ári eða nettó útflutningsverðmæti 442 þúsund tonna af þorski. Til að mæta slíku árs gjaldeyrisútflæði sem er bein afleiðing af hávaxtastefnu seðlabankans þá þarf nettó innflæði sem samsvarar u.þb. 4ra ára þorskveiði!

Um 20% skuldaniðurfellingu

2009-03-20T18:35:00.045-04:00

Ef ég skil rök Tryggva Þórs rétt þá er rökstuðningur fyrir flatri 20% niðurfellingu að þá batnar lánasafnið jafnmikið eða meira en sem niðurfellingu nemur. Í þeim skilningi væri kostnaður við 20% niðurfellingu enginn. Ekki ný rök en áhugavert sjónarhorn og þess virði að skoða nánar. Þessi rök má einnig setja fram svona:

Þar sem,
B = lánasafn banka fyrir niðurfellingu skulda.
R0 = Innheimtuhlutfall fyrir niðurfellingu.
R20 = Innheimtuhlutfall eftir 20% niðurfellingu.

Fækkun gjaldþrotakróna = (R20-R0)/(1-R0)

Myndin sýnir að R20 þyrfti að fara úr 50% í 62,5% svo að rök Tryggva haldi. M.ö.o. að flöt 20% niðurfelling skulda tryggi a.m.k. 25% fækkum gjaldþrotakróna (minna útlánatap)? Það væri magnað. Myndin sýnir einnig að ef raunverulegt innheimtuhlutfall er 75% en ekki 50%, eins og Tryggvi gengur út frá, þá þyrfti aðgerðin að tryggja 76% fækkun gjaldþrotakróna. Er það líklegt?

Í þessu ljósi hef ég litla trú á að rök haldi og þar með að svona aðgerð sé raunhæf. Þar fyrir utan er þetta spurning um freistnivanda, sanngirni, skilaboð og fordæmi. Þá get ég ekki skilið hvernig þessi leið getur verið betri leið en hefðbundnar leiðir við skuldaaðlögun þeirra sem virkilega þurfa hjálp og sleppa hinum sem þurfa ekki hjálp.

Rökleysa Seðlabankans

2009-03-19T13:37:00.012-04:00

Í dag ákvað seðlabankinn að lækka stýrivexti úr 18% niður í 17%. Þetta er ótrúlega veiklulegt. Það er sérstakt að hægt sé að bjóða jákvæða raunvexti þegar raunhagkerfið er að dragast þetta mikið saman. Hvernig má það vera að sú þjóð sem varð hvað verst úti í kreppunni er ekki bara með jákvæða raunvexti heldur líklega þá hæstu?

Í rökstuðningi bankans kemur fram að taka þarf tillit til þess að gjaldeyrishöftum verður einhvern tímann aflétt. Mikilvægt sé að hafa nægjanlega áhættuleiðrétta ávöxtun innlendrar fjáreignar. Fulltrúi Seðlabankans bætti síðan við í kynningu sinni að skuldatryggingarálagið (CDS) á íslenska ríkið endurspeglaði þetta. Réttlætir Seðlabankinn háa vexti með háu CDS álagi?!!

CDS álag endurspeglar líkur á gjaldþroti/greiðslufalli. Eftir því sem meiri líkur eru taldar á greiðslufalli þá hækkar álagið. Lægri vextir auka líkur á hagfelldri niðurstöðu fyrir íslenskt efnahagslíf og þá er að sama skapi líklegra að íslenska ríkið geti staðið við sitt. Ef auknar líkur eru á að ríkið standi við sitt þá lækkar CDS álagið. Að sama skapi eykst CDS álagið við háa vexti enda meiri líkur á greiðslufalli hjá íslenska ríkinu.

Samkvæmt rökum bankans þá þurfa vextir að vera háir m.a. þar sem CDS er hátt. Háir vextir auka síðan líkur á greiðslufalli og því mun CDS væntanlega hækka. Þá þyrfti Seðlabankinn væntanlega að hækka stýrivexti enn aftur til að þeir "endurspegli" hærra CDS álag og svo koll af kolli. Þetta er náttúrulega tóm þvæla. Það gildir líka um rök Seðlabankans fyrir því að gera svo gott sem ekki neitt.

Í lokuðu gjaldmiðlakerfi þar sem ríkir kreppa, verðbólguvæntingar litlar sem engar og hátt atvinnuleysi þá þarf að lækka vexti - það þarf ekki hagfræðing til að sjá slíkt - einungis vott af skynsemi. Ef menn hafa áhyggjur af fjármagnsflótta og veikingu krónunnar við lægra vaxtastig (note bene í lokuðu kerfi!) þá ættu menn að hafa meiri áhyggjur af því að þá fyrst flýja menn með krónurnar sínar ef þeir hafa ekki trú á íslensku efnahagslífi. Hvort það eru 17% eða 50% skuldabréfavextir þegar útgefandinn getur ekki greitt - skiptir ekki máli. Í báðum tilvikum eru peningarnir tapaðir og þú segir einfaldlega - nei tak ut vil ek!

Íslensk króna þarf að endurspegla íslenska raunhagkerfið. Hún verður ekki sterkari við hærri vexti - hún veikist í takt við hækkandi CDS álag, verri stöðu heimilanna og veikingu efnahagslífsins. Með þessu útspili í dag er verið að endurvekja gömlu peningamálastefnuna sem sigldi krónunni í strand 2001 og 2008. Hafa menn virkilega ekkert lært - spyr sá sem ekki veit.

Glitnis Mótsögnin

2009-02-23T08:49:00.024-05:00

Yfirtakan á Glitni í lok september á síðasta ári hleypti af stað atburðarrás sem varð til þess að íslensku bankarnir féllu og íslenskt efnahagslíf beið skipsbrot. Beiðnin um þrautarvaralánið er þannig upphafið að endalokum bankanna.

Beiðnin um þrautarvaralán er sérstaklega athyglisverð í ljósi uppgjörs Glitnis skömmu áður. Í uppgjöri bankans frá 30. júní er fullyrt að bankinn hafi aðgengi að 8,1 milljarði evra („Immediately available funds”) sem hægt er að grípa til fyrirvaralaust eða -lítið (bls. 23). Í kynningu Lárusar Welding (fremsta glæra) var þetta sérstaklega undirstrikað.

Hvernig má það vera að banki sem hafði fullyrt að lausafjárstaðan væri svo sterk ætti í svo miklum vandræðum með afborgun sem nemur 7% þess lausafjár sem sagt var aðgengilegt skömmu áður? Vandræðin voru svo mikil að hann þurfti að leita til Seðlabankans um þrautarvaralán? Þegar Glitnir verður uppvís að þessari mótsögn í orði og á borði þá er kannski ekki skrítið að tiltrú og traust hverfi á augabragði enda bendir þetta óneitanlega til þess að uppgjör bankans hafi í besta falli verið hæpið.

50% ríkislána óþörf?

2008-11-30T06:52:00.016-05:00

Upphæðin sem íslenskir skattborgarar ábyrgjast vegna Icesave er 600 milljarðar. Það er u.þ.b. 3 X lánið sem IMF veitir Íslandi. Íslandi ber ekki lagaleg eða siðferðileg skylda að ábyrgjast þessa upphæð.

Af hverju?

Engin íslensk lög, eða ESB löggjöf sem við erum aðilar að, kveða á um ríkisábyrgð lágmarkstrygginga inneigna íslenskra banka, hvorki innanlands né utan.
Ábyrgð fjármögnunar innistæðutryggingasjóða í aðildarlöndum ESB er í fæstum tilvikum skilgreind sérstaklega.
Frakkar taka sérstaklega fram að lög um innistæðutryggingar eigi ekki við í tilviki kerfishruns sbr. "It is accepted that deposit guarantee schemes are neither meant nor able to deal with systemic banking crises ..." (sjá heimild að neðan).
Virðist almennt viðurkennt af ESB að fyrirkomulag innistæðutrygginga sé ábótavant og ekki ljóst hvað gerist ef innstæður sjóðs duga ekki til greiðslu lágmarkstrygginga.
Tilskipun ESB kveður á um að ríkið tekur ábyrgð á því að koma upp innistæðutryggingarsjóði sem aftur þarf að geta tryggt lágmarksinnistæður í eðlilegu árferði. Fjármögnun sjóðsins kemur oftast frá fjármálafyrirtækjum sem eru meðlimir sjóðsins. Ekki er kveðið á um að ríkið ábyrgist fjármögnun ef eignir sjóðsins duga ekki til.
Misjafnar skoðanir eru uppi um gagnsemi og skynsemi ríkistryggingar innistæðusjóða meðal aðildarríkja ESB.
Einu haldbæru rökin sem eftir standa sem mæla með því að íslenska ríkið ábyrgist Icesave eru: Illa fjármagnaður innlendur sjóður (15 milljarðar) og jafnræðisregla ESB.
Það má deila um upphæð í sjóði og eftirlit með honum.
Jafnræðisregla ESB er sérmál en hæpið að hún eigi við í því neyðarástandi sem hér skapaðist með hruni kerfisbankanna.
Flestar ESB þjóðir sem beittu þrýstingi að Ísland ábyrgðist fjármögnun Icesave eru ekki með slíkar kvaðir í eigin landi. Sumar þeirra þvertaka fyrir ríkisábyrgð.
Utanríkisráðherra réttlætti ábyrgð ríkisins þannig að annars hefði allt evrópska bankakerfið verið í hættu – er það hlutverk og hefur Ísland bolmagn að bjarga bankakerfi Evrópu þegar við lendum í kerfishruni?
Greinilegur galli er í regluverki ESB um tryggingar fjármálafyrirtækja. Ábyrgð á slíku geta Íslendingar ekki tekið. Það er ekki mikið jafnræði í því að Ísland skuldsetji sig til þess að bjarga trúveðruleika meingallaðs evrópsks regluverks um fjármálastofnanir – allri Evrópu til hagsbóta.
Það er því fráleitt að íslenska ríkið taki á sig að fjármagna skuldbindingar innistæðutryggingarsjóðs í tilviki kerfishruns.

Heimildir:
1. State aid: Overview of national rescue measures and deposit guarantee schemes, Memo/08/614, Brussels, 10th October 2008
2. Deposti Insurance, A Survey of Actual and Best Practices, IMF 1999.
3. Samskipta Seðlabanka Möltu við Evrópusambandið, 27. September 2007.
4. Frakkar takmarka ábyrgð sína í tilviki kerfishruns

IceSave vs. SaveEU

2008-11-18T16:03:00.024-05:00

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir réttlætti yfirtöku íslenska ríkisins á ábyrgðum vegna Icesave m.a. þannig að allt bankakerfi Evrópu hafi verið í hættu. Ef komið hefði upp réttaróvissa vegna ábyrgða á Icesave, var hægt að efast um slíkar ábyrgðir út um alla Evrópu. Slíkt hefði getað valdið áhlaupi og frekara bankahruni í Evrópu.

Þetta eru fráleit rök fyrir því að Ísland ábyrgist Icesave. Af hverju?

Gerum ráð fyrir að ISG segi satt.
Geti Ísland komið í veg fyrir skaða alls bankakerfis Evrópu, þá er virði þess gríðarlegt - fyrir ESB. Hagsmunir ESB eru því miklir að ná að semja við Ísland. Íslandi ber ekki lagleg skylda til að ábyrgjast Icesave og hefur enga burði til þess fjárhagslega!
Samningsstaðan hlýtur því að vera afar sterk - fyrir Ísland.
En ... niðurstaðan var að Ísland tekur á sig ábyrgð sem jafnast á við nokkrar Kárahnjúkavirkjanir - (fórnfús forysta fyrir hönd framtíðarskattborgarar til að bjarga bönkum Evrópu!).
Svona samning gerir bara aðili sem hefur enga samningsstöðu. Það er hins vegar í mótsögn við 2 og 3 um sterka samningsstöðu.
Þar sem við gerðum ráð fyrir að ISG segði satt (1), þá er eina skýringin sem eftir er að forystan fattaði ekki/gat ekki nýtt sér sterka samningsstöðu.
M.ö.o. ISG getur ekki verið að segja satt NEMA um sé að ræða handónýta forystu vegna Icesave.

Lærdómurinn af Icesave málinu er skýr. Ef ISG er að segja satt þá er forystunni ekki treystandi fyrir hagsmunum Íslands.´ Fyrst henni var ekki treystandi vegna Icesave, heldur ákvað að bjarga ESB á kostnað Íslands, þá er henni ekki treystandi að fara með hagsmuni Íslands í framtíðinni.

Óábyrgt að ábyrgjast Icesave

2008-11-14T05:31:00.039-05:00

Ríkisstjórn Íslands lýsti því yfir, þega neyðarlög vegna bankanna voru sett, að innstæður Íslendinga væru tryggðar. Innistæður Breta, Hollendinga og annarra þjóða, í þessum sömu bönkum erlendis, voru ekki tryggðar.

Ein grunnregla sáttmála ESB bannar mismunun á grundvelli þjóðernis. Í þessu ljósi er skiljanlegt að ESB og Bretar séu ósáttur við aðgerðir ríkisstjórnar Íslands. Íslandi þarf að vera treystandi, vera ábyrgt og virða skuldbindingar.

Bretar sköðuðu hagsmuni Íslands þegar þeir beittu hryðjuverkalögunum og lýstu Íslandi sem gjaldþrota. Skaðinn er m.a.:

1. Eignir LÍ í Bretlandi rýrnuðu.
2. Kaupþing (stærsta fyrirtæki Íslands) féll.
3. Bretar yfirtóku eignir LÍ ... og líka skuldir og skuldbindingar.
4. Framtíðarvirði eigna LÍ í Bretlandi nú háð Bretum.
5. Orðspor Íslands beið mikinn hnekki og lánstraust þvarr.

Beiting hryðjuverkalaga hefur þannig gjörbreytt getu Íslands til að standa við skuldbindingar. Bretar þurfa að taka ábyrgð á afleiðingum beitingu hryðjuverkalaga. Ábyrgð Íslands felst fyrst og fremst í því að taka ekki á sig skuldir sem verða til vegna óábyrgrar framkomu Breta.

Sem aldrei fyrr þarf Ísland ábyrga stjórnmálamenn sem hafa sjálfstraust og þor gegn þessum yfirgangi. Við þurfum ekki stjórnmálamenn sem blindast á báðum og kikna í hnjáliðunum í hvert sinn sem kröfur og skilyrði eru sett fram á engilsaxnesku og ESB gulrótinni er veifað.

Lán Breta - ólán Íslands

2008-10-22T09:46:00.005-04:00

Bretar bjóðast til að lána Íslendingum ríflega 600 milljarða til þess að hægt sé að greiða breskum sparifjáreigendum vegna eigna þeirra á IceSave reikningum Landsbankans.

Ef þetta nær fram þá þýðir það að íslensk stjórnvöld ætla að leysa IceSave svona:

Ísland borgar breskum sparifjáreigendum með láni frá Bretum.
Ísland selur eignir Landsbankans í Bretlandi og vonast til að komast út úr þessu skaðlaust.

Með þessu er Ísland í raun að ábyrgjast þessa 600 milljarða gagnvart innistæðueigendum í Bretlandi. Í dag er ekki krafa á ríkið vegna falls einkafyrirtækisins Landsbankans. Með láni Breta er þessu breytt og til verður krafa á ríkið. Snjallir Bretarnir!

Annað mikilvægt atriði er að þessi leið tekur í burtu hvata Breta að aðstoða við að hámarka eignir LÍ í Bretlandi eða allavega að eyðileggja ekki fyrir. Bresk stjórnvöld hafa væntanlega heilmikið með það að gera hvernig gengur að koma eignum LÍ í verð í Bretlandi (t.d. eykur það varla virði eigna Landsbankans að vera á lista ásamt Al-Qaida og auk þess mætti t.d. auka virði breskra banka í eigu LÍ, ef þarlend stjórnvöld veittu eðlilega fyrirgreiðslu frá breska seðlabankanum svo dæmi sé tekið).

Mín tillaga að lausn fyrir Bretana er þessi: Breskir sparifjáreigendur fá forgang í eignum LÍ í Bretlandi. Bresk stjórnvöld greiða sparifjáreigendum innistæður sínar. Bretar og Íslendingar leitast sameiginlega við að tryggja að hámarka verð fyrir eignir LÍ svo breskir sparifjáreigendur og breska ríkið verði ekki fyrir neinu tjóni.

Kosturinn við þessa leið er:

Ísland stendur við allar sínar skuldbindingar.
Ísland aðstoðar bresk stjórnvöld að draga úr skaðanum vegna falls íslensks einkafyrirtækis umfram það sem íslensk stjórnvöld þurfa í raun að gera (þrátt fyrir framkomu Breta).
Bretar hafa hvata og það er pressa á Breta að tryggja hámarksverð fyrir eignir LÍ í Bretlandi.

Að samþykkja lán Breta, eins og stjórnvöld íhuga nú, er algerlega óásættanlegt þar sem:

Ísland tekur á sig skuldbindingar langt umfram það sem kveðið er á um í samningum milli þjóðanna.
Áhættan er að eignir LÍ í Bretlandi verði verðlitlar og það er að hluta undir Bretum komið hvernig til tekst að koma þeim í verð.
Það er ekki hvati fyrir Breta að hámarka eignir LÍ

Nú gæti einhver ályktað sem svo að þetta séu einfaldlega skilyrði IMF fyrir láni og þar með láni margra annarra. Ítök Breta geri það að verkum að landið horfi fram á greiðslustöðvun nema IMF komi að málum og það sé tengt skilyrðinu. M.ö.o. að við höfum ekki bolmagn til annars en að samþykkja þetta lán.

Málið er hins vegar þetta. Við höfum ekkert bolmagn til samþykkja svona skilyrði. Lausnin er ekki að samþykkja skilyrði nú og afsaka það síðar. Við þurfum útskýra núna af hverju við höfnum algerlega þessu skilyði. Það er hluti af samningaferli sem ekki er lokið. Nú þarf að standa í fæturna.

Samningsstaða okkar er sterk hvað það varðar að við stöndum við gerða samninga. Við aðstoðum Breta að minnka skaða breskra innistæðueigenda sem treystu einkafyrirtæki á Íslandi (íslenska ríkinu ber ekki skylda til þess). Það er rausnarlegt af Íslandi. Hvað er hægt að biðja um meira? Við höfum ekki efni á meiru. Framtíðin hefur ekki efni á meiru.

Íslenskt einkafyrirtæki skuldar Bretum. Íslenska þjóðin (ríkið) skuldar Bretum ekkert. Bretar skulda hins vegar Íslensku þjóðinni ansi mikið vegna framkomu þeirra undanfarið.

Vonandi fremja stjórnarflokkarnir ekki þessi stóru afglöp. Það þarf ábyrgð og staðfestu til að stoppa þessa vitleysu.

Taleb árið 2007 um ástandið í dag?

2008-10-11T16:09:00.015-04:00

Í dag er áhugavert að skoða hvað Taleb skrifar í bókinni "The Black Swan" frá 2007. New York Times greindi frá því nýlega að Taleb er nú mjög eftirsóttur fyrirlesari í bönkum - skyldi engan undra!

(Samantektin hér að neðan er send frá Viktori Vigfússyni):

"[Globalization] is here, but it is not all for the good: it creates interlocking fragility, while reducing volatility and giving the appearance of stability. In other words it creates devastating Black Swans. We have never lived before under the threat of a global collapse. Financial institutions have been merging into a smaller number of very large banks. Almost all banks are now interrelated. So the financial ecology is swelling into gigantic, incestuous, bureaucratic banks (often Gaussianized [bell curve] in their risk measurement)-when one falls, they all fall.*

The increased concentration among banks seems to have the effect of making financial crisis less likely, but when they happen they are more global in scale and hit us very hard. We have moved from a diversified ecology of small banks, with varied lending policies, to a more homogeneous framework of firms that all resemble one another. True, we now have fewer failures, but when they occur...I shiver at the thought. I rephrase here: we will have fewer but more severe crises. The rarer the event, the less we know about its odds. It means that we know less and less about the possibility of a crisis.

* As if we did not have enough problems, banks are now more vulnerable to the Black Swan and the ludic fallacy than ever before with "scientists" among their staff taking care of exposures... The government-sponsored institution Fannie Mae, when I look at its risks, seems to be sitting on a barrel of dynamite, vulnerable to the slightest hiccup. But not to worry: their large staff of scientists deemed these events "unlikely.""

*"I used banks as a particularly worrisome case of epistemic arrogance*/ /--and the use of "science" to measure the risk of rare events, making society dependent on very spurious measurements. To me a banking crisis --worse than what we have ever seen -- was unavoidable and NOT A BLACK SWAN, just as a drunk and incompetent pilot would eventually crash the plane"

Sjá einnig hér.

Sitt er hvað evra og ESB

2008-10-10T05:58:00.009-04:00

Á ögurstundu í íslensku efnahagslífi ákváðu stjórnvöld í Bretlandi að frysta eigur Landsbankans þar í landi. Bretar beittu fyrir sig lögum gegn hryðjuverkum. Líkur eru á að þessi aðgerð hafi átt stóran þátt í að koma stærsta banka Íslands, Kaupþingi, í þrot og auka tjón Íslands mun meira en nauðsynlegt var.

Bretar beittu ákvæðum í lögum gegn hryðjuverkastarfsemi og meðhöndla þar með Íslendinga á þeim sama grunni. Eftir þetta er erfitt að talað um Breta sem “vinaþjóð”. Í íslensku sögulegu samhengi njóta Bretar sérstöðu meðal þjóða heimsins. Bretland er eina landið sem við höfum slitið stjórnmálasambandi við í átökum. Það var í þorskastríðinu snemma árs 1976. Það er í fyrsta og eina skiptið sem eitt Nató-ríki hefur slitið stjórnmálasambandi við annað Nató-ríki.

Í stærra samhengi og í öllu fárinu um mikilvægi þess að verða hluti af ESB þá hlýtur maður að spyrja sig hvort við óskum þess að vera háð t.d. Bretum sem smáþjóð innan ESB? Er það skynsamlegt að vera háður valdboði, regluverki og duttlungum “vinaþjóða” í ESB. Þurfa Íslendingar ekki nú eins og áður fyrst og fremst á treysta á sjálfa sig, eigin úrræði og framtakssemi? Það að vera með stöðugan gjaldmiðil og öflugt efnahagslíf er mikilvægt. Það að vera háður þjóðum eins og Bretum er annað. Þessu tvennu má ekki rugla saman.

Í dag skiptir öllu máli að Íslendingar standi saman andspænis vandamálinu sem við er að etja. Nú þarf að setja niður deilur og einhenda sér í lausnir. Við erum sjálfstæð þjóð og höfum allt um það að segja hvernig við vinnum úr stöðunni og hversu hröð uppbyggingin verður. Þjóðin er rík af gæðum sem skipta máli til framtíðar og alls engin ástæða til að örvænta.

Þó svo að mikilvægt sé að eiga vinaþjóðir þá eigum við ekki að treysta á þær. Við eigum og þurfum fyrst og fremst að treysta á okkur sjálf. Það voru gerð mistök, það er liðið og gagnast ekkert að horfa til þess núna. Þjóðin þarf á öllu sínu að halda til að vinna sig sem best út úr vandamáli dagsins.

Núna er þetta undir okkur komið og hversu samheldin þessi þjóð er í erfiðleikum.

Bann við skortsölu .. skortur á skynsemi

2008-09-20T12:00:00.025-04:00

Það eru undarlegir hlutir að gerast í kringum fjármálamarkaði heimsins þessa dagana. Í fyrsta lagi er gjaldþrota fyrirtækjum ekki leyft að verða gjaldþrota heldur er þeim bjargað með skattpeningum framtíðarinnar. Í öðru lagi þá er eins og það þyki óeðlilegt að leyfa verði að lækka. Skortasala er bönnuð. Í hverju felst skynsemi þessara inngripa ríkisvaldsins?

Það má segja að það sé verið að kollvarpa leikreglum markaðskerfisins í miðjum leik. Við byrjuðum í fótbolta en skiptum nú í ballett í 30 daga þar sem framherjinn á að fara í hlutverk lítillar brothættrar og tilfinninganæmnar miðaldra ekkju. Og hvað næst - ruðningsbolti á morgun eða kannski sund í framhaldi af dýfingum? Hvernig er best að undirbúa sig? Því miður ekki hægt þar sem við vitum ekki hvað tekur við á morgun. Góð leið til að búa til ringulreið, vantraust og gera þennan markað óstarfhæfan.

Skortsala eru ekki vandamál fjármálakreppunnar. Fyrir utan mikilvægi skortstöðu í áhættustýringu þá er skortsala m.a. aðferð til að leyfa þeim sem hafa þá skoðun að verð sé of hátt að hagnast á skoðun/greiningu sinni. Á sama hátt eru kaup aðferð til að leyfa þeim sem hafa þá skoðun að verð sé of lágt til að hagnast á skoðun/greiningu sinni. Þegar þessir tveir kraftar takast á þá myndast jafnvægi og verð á markaði. Kerfið byggir þannig á því að aðilar á markaði finni það út í viðskiptum sín á milli hvað sé eðlilegt verð? Ef það er skoðun einhvers að verð séu orðin of lág þá hlýtur sá hinn sami að meta það sem tækifæri að kaupa sem aftur dregur úr eða snýr við lækkun og þannig myndast markaðsverð að lokum.

Ef það væri rétt að banna skortsölu af því að verð séu orðin of lág – þá væri jafn eðlilegt að banna kaup þegar verð eru orðin of há? Hver á svo að dæma hvort verð séu of lág eða of há - ríkið? Ef þetta bann ætti einhvern rétt á sér þá ætti það að gilda í báðar áttir. Ef við gerum slíkt þá erum við búin að búa til fastgengi – fastgengi á verðbréf - vill það einhver?! Okkar kerfi byggir á því að “rétt verð” er það verð sem aðilar á markaði koma sér saman um.

Ein augljós skammtímaafleiðing við tímabundið bann við skortsölu er að þá mun verð jú hækka. Ástæða hækkunar er ekki betri staða fyrirtækja heldur að verkfæri þeirra sem telja verð enn of há er bannað. Ennfremur neyðast slíkir aðilar í einhverjum tilvikum til að loka sínum stöðum sem aftur veldur hækkun án innistæðu. Hvað gerist svo þegar tímabundnu banni er aflétt?

Nokkuð útbreiddur misskilningur er að það sé sérstök ástæða að banna nakta (e. naked) skortstöðu. Nakin skortstaða er skortsala sem er ekki gerð í þeim tilgangi að verja eign. Dettur einhverjum í hug að banna nakin kaup? Slíkt væri álíka gáfulegt. Nakin kaup eru kaup á verðbréfum án þess að verið sé að verja skuld. Ef þessi rök ættu að gilda þá ættu þau líka að gilda fyrir kaup. Þá væri bannað að kaupa verðbréf ef yfirvöldum þætti verðið of hátt - nema viðkomandi skuldaði bréfin fyrir! M.ö.o. þeir sem ekki skulda hlutbréf fyrir mega ekki kaupa hlutbréf af því að aðilar hafa áhyggjur af því að hlutabréfaverð hækki! Augljóslega gengur þetta ekki upp - ekkert frekar en bann við skortsölu.

Þau rök sem ég hef skilning á að valdi áhyggjum en réttlæta alls ekki bannið eru þau rök að eitthvað af lánum félaga hafa ákvæði (s.s. uppgreiðsluákvæði, skiptiákvæði, ...) sem miðast við verð bréfa á markaði. Lækkun á hlutabréfum félags á ekki að þurfa að hafa áhrif á rekstrarforsendur félags til skamms- og meðallangs tíma. Segjum svo að þetta sé útbreytt vandamál að hlutabréfamarkaður og lánaákvæði félaga séu bundin svona saman. Við slíkar aðstæður þá geta utanaðkomandi kraftar sem hafa áhrif á hlutabréfaverð vissulega keyrt félög í þrot þó svo að rekstur þeirra sé ágætur. Það gerist hins vegar bara ef stjórnendur félagsins leyfðu þessu tvennu að bindast saman með þessum hætti.

Réttlætir þetta bannið? Alls ekki. Vandamálið er þeirra sem sýndu svo litla fyrirhyggju að tengja þetta tvennt saman en ekki þeirra sem telja verð slíkra fyrirtækja ofmetið. Bannið bjargar ekki þeim sem hafa bundið saman örlög fyrirtækis síns og mögulegra skammtímasveiflna á hlutabréfaverði. Þau ákvæði eru enn til staðar. Það eina sem bjargar slíkum fyrirtækjum er að læra að halda þessu aðskildu. Sá lærdómur lærist ekki ef aldrei reynir á mistökin – slík fyrirtæki þurfa að læra af mistökum sínum og í mörgum tilvikum er eðlilegt verð fyrir slík mistök og verð lærdómsins - gjaldþrot - það eru leikreglur markaðshagkerfisins.

Niðurstaða þessa er að í dag búum við við eitthvað annað en frjálst markaðskerfi. Verð mega helst bara hækka. Áhætta má skila hagnaði til þeirra sem taka áhættuna en ef áhætta skilar tapi þá megum við allt eins búast við því að sá reikningur verði sendur inn í framtíðina fyrir aðra að greiða.

Þetta er ekki kapítalismi - þetta er klúður hræddra manna með of mikil völd og of litla skynsemi. Það er að vísu ekkert nýtt þegar kemur að ákvarðanatöku í Vesturheimi.

Kjarnyrtur Greenspan

2008-08-14T08:45:00.007-04:00

Sem seðlabankastjóri var hann þekktur fyrir að tala í véfréttastíl. Svo loðin og teygjanleg voru hans álit að menn þurftu meirapróf í "Greenspan tungumálinu" til að geta snarað áliti hans yfir á mannamál.

Í Wall Street Journal í dag talar Greenspan hins vegar tæpitungulaust um björgunaraðgerðir bandarískra yfirvalda á Fannie Mae og Freddie Mac sjóðunum:

"... They should have wiped out the shareholders, nationalized the institutions with legislation that they are to be reconstituted -- with necessary taxpayer support to make them financially viable ..."

Þar höfum við það!

Afbökuð hagfræði

2008-08-10T20:22:00.035-04:00

Hagfræðin segir okkur að verð á hlutabréfamarkaði ráðist af framboði og eftirspurn. Það má líka orðað það þannig að verðið ráðist af tveimur kröftum; græðgi og hræðslu.

Græðgin veldur aukinni eftirspurn og hræðslan veldur auknu framboði á hlutabréfamarkaði. Grunnforsenda hagfræði og kapítalisma byggir þannig á því lögmáli að þegar þessir tveir kraftar eru í jafnvægi þá verða til viðskipti. Af því leiðir að til þess að viðskipti eigi sér staða þá þurfa báðir kraftarnir að vera til staðar.

Fjarvera annars kraftsins kemur þannig í veg fyrir jafnvægi og viðskipti. Hræðsla í fjarveru græðgi gengur ekki enda einhvers konar útgáfa af ofur varfærni, viðskiptafælni og hindrun á öll viðskipti. Á sambærilegan hátt er græðgi í fjarveru hræðslu einhvers konar útgáfa af dirfsku og framsækni, ofur dirfsku, fífldirfsku og áhættutöku umfram skynsamleg mörk sem hræðslan setur. Viðskipti þar sem annar krafturinn fær að virka en hinn ekki er þannig ekki kapítalismi heldur einhver annar ismi.

Ýmsir ofur-kaupréttarsamningar stjórnenda fyrirtækja á Íslandi undanfarin ár eru dæmi um þetta. Annar krafturinn (græðgin) var of-virkjaður en hinn (hræðslan) jafnvel tekin úr sambandi. Slíkir kaupréttir þýddu að stjórnendur græddu stórt ef verð hækkaði en töpuðu ekki þó svo að verð lækkaði.

Stjórnendur með slíka samninga höfðu því einungis ástæðu til að vera djarfir og því djarfari því betra. Ef framsæknin, dirfskan og þess vegna fífldirfskan gekk upp þá gat stjórnandinn grætt óhóflega og ef ekki þá hélt hann bara laununum eða fékk jafnvel feitan starfslokasamning. Þar sem hræðslu krafturinn hefur verið aftengdur og græðgin of-virkjuð þá er hættan sú að útkoman verði ekki endilega skynsamleg enda byggir hún ekki á því að ná jafnvægi milli græðgi og hræðslu.

Annað nýlegt dæmi um þetta er þegar Fannie Mae og Freddie Mac sjóðunum var nýlega bjargað af bandaríska ríkinu. Sjóðirnir eru í eigu hluthafa sem njóta þess ef vel gengur en samkvæmt nýjasta útspili stjórnvalda í Washington er þeim bjargað af skattborgurunum þegar illa gengur. Þannig verður til einhver afbökuð útgáfa af hagfræði þar sem grunnlögmáli kapítalismans um jafnvægi milli kraftanna tveggja hefur verið kippt úr sambandi.

Þessi tvö dæmi eru sambærileg hvað það varðar að í báðum tilvikum er hræðslukrafturinn aftengdur en græðgin fær að halda sér. Munurinn er hins vegar sá að ef illa fer hjá fyrirtækjunum, þá blæða almennir hluthafar þeirra, en hjá sjóðunum þá eru það framtíðar skattborgarar í Bandaríkjunum.

Látum það vera að misskilin hagfræði þrífist á Íslandi en svo bregðast krosstré sem önnur tré þegar bandaríska ríkið misstígur sig og flaggar fölsku flaggi kapitalisma í krafti almannahagsmuna. Fyrst að skattgreiðendur þurfa í raun að taka áhættuna af sjóðunum en hluthafar að njóta þess ef vel gengur þá væri eðlilegra að þjóðnýta sjóðina. Það var ekki gert.

Getur verið að stjórnendur sjóðanna hafa áttað sig á því fyrir löngu að þeim yrði bjargað ef illa færi? Ef svo er þá hefði græðgi-krafturinn verið virkjaður fyrir löngu í fjarveru hræðslu. Slíkt er jú ávísun á fífldirfsku. Þá væri allavega kominn skynsamleg skýring á glórulausar lánveitingar undirmálslána í Bandaríkjunum en sjóðirnir voru jú drifkraftur þeirra lána. Kannski ótrúlegt - en raunveruleikinn eru jú oft lygilegri en svæsnustu lygasögur.

Hremmingar í fjármálakerfum heimsins undanfarið sýna að tölvuvert hefur skort á hræðslukraftinn undafarin ár. Í dag er það eflaust freistandi fyrir stjórnmálamenn að reyna að afla sér fylgis með því að leggja til að birtingarmyndum hræðslunnar sé sópað undir teppið. Leggja til að bjarga fyrirtækjum, sjóðum og mönnum frá gjaldþrotum, halda uppi fasteignverði til að koma í veg fyrir eignatap og opinberar lántökur til að halda uppi gengi gjaldmiðla. Þetta er hins vegar varhugavert. Í fyrsta lagi þá virkar hagfræðin ekki ef einungis annar krafturinn fær að blómstra. Í öðru lagi skekkir það gildismat og býr til ójafnvægi í átt til fífldirfsku og græðgi ef hræðslan er útlokuð með þessum hætti. Í þriðja lagi er verið að senda reikninga inn í framtíðina fyrir börn okkar og barnabörn að greiða og það fyrir mistök, neyslu og eyðslu okkar undanfarin misseri.

Gjaldþrot, verðlækkanir, eignatöp og gengisfelling eru allt birtingarmyndir hræðslukraftsins sem lögmál kapítalismans byggir á. Hræðslan er ekki síst mikilvægari kraftur en græðgin til þess að kapitalisminn virki. Hræðslan setur mörk og er líkleg til að tryggja skynsemi og hóf í viðskiptum.

Alveg eins og að frelsi þarf að fylgja ábyrgð þá þarf hræðsla að fylgja græðgi.

Vísindi hagfræðinnar

2008-06-11T21:10:00.014-04:00

Í nýrri bók George Soros, The New Paradigm For Financial Markets, vitnar hann mikið til Karl R. Popper sem er hvað þekktastur sem óvæginn gagnrýnandi kenninga sem þykjast hafa höndlað “stórasannleik”. George Soros er meðal farsælustu fjárfesta samtímans og ætti því að skilja samhengi hlutanna á fjármálamarkaði. Í bókinn er bent á ýmsar forsendur í hagfræði sem standast ekki þegar betur er að gáð.

Í grófum dráttum undirstrikar Soros í bók sinni þá staðreynd að hagfræði tilheyrir félagsvísindum. Að hans mati er það engu að síður tilhneiging hagfræðinga að meðhöndla hagfræði sem raunvísindi í þeirri von að hægt sé að setja fram algildar kenningar, nokkurs konar “stórasannleik”. Þannig er hætta á að til verði hagfræði byggð á kenningum sem líkjast helst óskeikulum eðlisfræðilögmálum en er í raun og veru kenningar sem byggja oft á veikum og síbreytilegum forsendum. Að mati Soros og raunar Popper þá verða til falsvísindi þegar hug- og félagsvísindi eru klædd í búning raunvísinda.

Óneytanlega kom mér þessi boðskapur í hug þegar ég las nýlegt erindi aðalhagfræðings Seðlabanka Íslands. Þó svo að hagfræðingurinn fari ágætlega yfir sviðið þá er á stundum engu líkara en að hann telji hagfræði til raunvísinda. Stefna Seðlabanka Íslands, og þá væntanlega uppskrift aðalhagfræðingsins, hefur mistekist. Ýmsir hafa bent á annmarka stefnu Seðlabankans og gagnrýnt á málefnalegan hátt. Það er því sérstakt að lesa “mótrök” aðalhagfræðingsins að gagnrýnendur séu annað hvort á mála hjá hagsmunasamtökum eða að þeir séu ekki hagfræðimenntaðir.

Gagnrýnin stendur, en svör aðalhagfræðingsins eru engin mótrök. Þekkt aðferð þeirra sem hafa ekki mótrök er að reyna að gera lítið úr mótaðilum og/eða snúa út úr. Soros lagði áherslu á að skilja annmarka þekkingar okkar á hug- og félagsvísindum sem móta fjármálamarkað og að menn falli ekki í þá gryfju að líta á hagfræði sem raunvísindi. Spurningin er hvort aðalhagfræðingurinn ætti ekki leggja við hlustir þegar Soros talar. Soros hefur allavega náð árangri með sinni nálgun en hagfræðingurinn ekki.

Flotkrónu með hjálparkút kippt á grynningar

2008-06-04T18:00:00.034-04:00

Í lok dags í dag tilkynnti Seðlabanki Íslands um nýjar reglur um gjaldeyrisjöfnuð fjármálastofnana. Breytingin felur í sér að fjármálastofnunum er heimilt að vera með 10% skekkju í gjaldeyri, sem hlutfall af eigin fé, í stað 30% sem áður var. Nýjar reglur taka gildi 1. júlí n.k. Með þessu neyðast fjármálastofnanir, sem hafa nýtt 30% svigrúmið og veðjað á veikingu krónunnar, til að selja gjaldeyri.

Með auknu framboði af gjaldeyri er Seðlabankinn því að reyna að styrkja krónuna. Hins vegar þrengja nýjar reglur svigrúm markaðsvaka á gjaldeyrismarkaði til að bregðast við ójöfnu inn- og útstreymi sem aftur mun hafa í för með sér meiri sveiflur.

Fram til 1. júlí, á meðan markaðsaðilar aðlaga sig að nýjum reglum, er líklegt að gengi krónunnar ráðist mikið af breyttum leikreglum. Það er m.ö.o. búið að breyta reglunum til að milda og/eða eyða áhrifum markaðarins á þessu tímabili. Það er allavega tilgangurinn að mínu viti. Það að skipta um reglur í miðjum leik þegar illa gengur getur gengið til skamms tíma en er augljóslega ekki trúverðug stefna til lengri tíma.

Af hverju er Seðlabankanum svona mikið í mun að styrkja gengið? Veikt gengi dregur úr halla á viðskiptum við útlönd, styður við útflutningsgreinar, hraðar nauðsynlegri raunlækkun húsnæðisverðs og er leiðin til að koma jafnvægi á eftir allt of hátt skráða krónu undanfarin ár. Á móti kemur að verðbólgan verður hærri með lægra gengi. Spurningin er hins vegar hvort það er ekki verðið sem þarf að greiða fyrir misheppnaða peningamálastefnu Seðlabankans undanfarin ár.

Það sem undirstrikar ótrúverðugleika svona aðgerðar er að nýjar reglur eru kynntar með minna en mánaðar fyrirvara. Það sýndi styrk og fyrirhyggju ef svona breytingar væru tilkynntar með góðum fyrirvara en skammur fyrirvari sýnir veika stjórn, óðagot og litla fyrirhyggju. Í ljósi svona vinnubragða Seðlabankans hljóta hluthafar fjármálastofnana með höfuðstöðvar á Íslandi að spyrja sig hvort það taki því að vera háð svona hringli eða hvort lágmarksstöðugleiki í rekstri náist einungis með því að flytja starfsemi úr landi?

Ef markaðslögmál eiga bara að gilda stundum en vera í annan tíma háð handaflsaðgerðum misvitra pólitískt kjörinna Seðlabankamanna í formi kerfisbreytinga er þá hægt að tala um fljótandi krónu?

Er þetta ný peningamálastefna? Kannski fljótandi króna með pólitískan hjálparkút og bitran utanborðsmótor sem siglir henni inn á grynningar þegar reyna þarf á flotið?

Bangladess gegn fátækt í New York

2008-04-29T10:58:00.010-04:00

Það var hvoru tveggja í senn kaldhæðnislegt og upplífgandi að verða vitni að því í þessum mánuði að Grameen banki hóf starfsemi sína hér í borginni. Grameen banki, banki hinna allra fátækustu í einu fátækasta landi heims Bangladess, er semsagt mættur til New York, fjármálamið-stöðvar ríkasta lands í heimi, í þeim tilgangi að berjast gegn fátækt!

Dr. Muhammad Yunus hlaut friðarverðlaun Nóbels 2006 fyrir stórmerkilegt framlag sitt í baráttu sinni gegn fátækt með smálánstarfsemi sinni (e. micro financing) undir merkjum Grameen bankans.

Þó svo að New York borg sé vissulega fjármálamiðstöð ríkasta lands heims þá verður ekki framhjá því litið að fátækt í landinu er mikil og New York þar engin undantekning. Ég þurfti að vísu að tvílesa nýlega umfjöllun í New York Times þar sem sagði frá því að um 35 milljónir Bandaríkjamanna, þar af þriðjungur börn, búa við aðstæður þar sem tekjur duga ekki fyrir mat og fá því úthlutaða matarmiða.

Þetta samsvarar því að um 30 þúsund Íslendingar fengju matarmiða vegna fátæktar. Þá er eftir annað, svosem húsaskjól, menntun og heilsugæsla hér í landi einkaframtaks og einkahagsmuna. Meðallaun í Bandaríkjunum eru vissulega há í alþjóðlegum samanburði en misskiptingin er slík að hún ber vitnisburð þess að 10% þjóðarinnar verður að stóla á matarmiða.

Það verður forvitnilegt að fylgjast með hinum framsýna friðarverðlaunahafa Nóbels, Muhammad Yunus, aðstoða hina fátæku í ríkasta landi heims byggða á lausn sem virkaði fyrir hina fátæku í einu fátækasta landi heims.

Bara fordómar og misskilningur Economist?

2008-04-25T14:20:00.020-04:00

Í nýrri grein í Economist er útskýrt hvernig hávaxtastefna Seðlabankans á sinn þátt í efnahagskreppu á Íslandi. Rök Economist eru efnislega sambærileg og áður hefur verið gert grein fyrir á þessum vettvangi. Economist lýsir því hvernig háir vextir settu af stað atburðarrás sem veldur nú vandræðum. Blaðið kemst að þeirri niðurstöðu að afleiðing þessa og þenslu bankanna sé að hér sé yfirvofandi verðbólga og kreppa.

Hér er útdráttur úr grein Economist þar sem ég hef feitletrað það sem snýr að Seðlabankanum.

"… one unhelpful result of high interest rates (recently raised to 15.5%) has been a widening differential with other currencies. That made Iceland a prime target for the “carry trade” ... Icelanders reacted to their strong currency by spending even more. Last summer an ugly spiral developed. Inflation stayed high, interest rates were raised, the krona strengthened—and the circle was completed by unfettered borrowing. Into this toxic mix fell the global credit crunch, triggered by America's subprime mess. ….

The outcome in 2008 has been a slump in the krona, which has fallen against the euro by almost 30%, as carry traders unwound their contracts and hedge funds shorted the currency. ... Double-digit inflation and a recession both look inevitable ..."

Það er varla hægt að túlka þetta öðru vísi en gagnrýni Economist á stefnu Seðlabanka Íslands. Nú er bara spurningin hvort Economist sé nógu virt blað þannig að það hafi áhrif – hingað til hafa þessi rök ekki hrifið á þá Seðlabankamenn og þau ekki þótt svaraverð.

Ætli þetta sé ekki bara misskilningur og jafnvel fordómar í garð Seðlabanka Íslands hjá Economist líkt og einn seðlabankastjóranna afgreiddi ýmsa gagnrýni á Seðlabankann í nýlegri grein í Morgunblaðinu. Eða hvað?

Hvar er umræðan stödd?

2008-03-19T16:57:00.012-04:00

Ágætur maður sem ég þekki benti mér nýlega á hin svokölluðu Kübler-Ross sorgarferli sem lýsa þeim stigum sem maðurinn gengur oft í gengum við áföll. Stundum er þetta ferli einnig haft til viðmiðunar þegar efnahagsáföll dynja yfir þjóðir og má þá horfa á þjóðfélagsumræðuna í gegnum slík gleraugu. Þannig hafa sumir t.a.m. reynt að skilja umræðuna varðandi undirmálslánin í Bandaríkjunum með því að reyna að staðsetja umræðuna og þannig átta sig á oft sérkennilegum viðbrögðum en ekki síður til að reyna að átta sig á líklegum viðbrögðum mismunandi hagsmunaaðila áður en jafnvægi næst á ný.

Í þessu ljósi er áhugavert að fylgjast með umræðunni á Íslandi um fall krónunnar og velta fyrir sér hvar umræðan er stödd á Íslandi í dag. Mér var sérstaklega hugsað til þess þegar ég las að vandræðin á Íslandi væru bönkunum að kenna. Dæmi hver fyrir sig.

Hver blekkir hvern?

2008-03-19T13:59:00.015-04:00

Haft er eftir Ingimundi Friðrikssyni Seðlabankastjóra á Vísi í dag að “án aðhalds Seðlabankans hefði verðbólgan farið úr böndum fyrir löngu síðan”. Vafalítið er það rétt að verðbólga hefði verið meiri undanfarin ár ef ekki hefði komið til að Seðlabankinn hefur haldið niðri verðbólgu með því að brugga allt of sterkt gengi með of háum vöxtum í allt of mörg ár. Þessi stefna hefur að vísu aukið á þenslu, sem er andstætt markmiðum Seðlabankans, og þar að auki búið til tímabundið góðæri sem ekki stenst eins og ítarlega hefur verið gerð grein fyrir.

Rök Ingimundar minna aftur á rök drykkjumanns. Það væri þá drykkjumaður sem væri kvalinn af þynnku eftir áralanga drykkju. Aðspurður hvort drykkjumaðurinn gæti ekki sjálfum sér um kennt um þynnkuna þá væri svar drykkjumannsins eftirfarandi: “Vissulega er þynnkan slæm núna og líkaminn bregst mér þar sem hann er illa í stakk búinn að vinna á henni - líffærin hafa farið of geyst og eru nokkuð skemmd eftir drykkju og hefðu betur farið sér hægar undanfarin ár. Hins vegar má ekki gleyma því að þrátt fyrir allt hefur mér tekist með mikilli sjálfstjórn og aga að koma í veg fyrir þynnku mörg undanfarin ár með því að slá ekkert af drykkjunni ("aðhaldið" sem bjó til of sterkt gengi)”. Síðan klikkir drykkjumaðurinn út með því að fullyrða ákveðinn: " ... þessi þynnka hefur ekkert, alls ekkert með drykkju mína að gera - vandamálið er bara að það er ekkert áfengi að fá lengur og það er ekkert sem ég ræð við enda ytri aðstæður".

Til að kóróna sjálfsblekkinguna stærir drykkjumaðurinn sig semsagt af árangri við að koma í veg fyrir timburmenni undanfarinna ára með stanslausri drykkju. Það eru sprúttsalarnir sem taka völdin af drykkjumanninum og koma í veg fyrir að hann geti haldið áfram að drekka og neita honum um meira áfengi (sambærilegt við t.a.m. spákaupmenn sem nú halda að sér höndum). Niðurstaða drykkjumannsins er semsagt að þynnkan sé öðrum að kenna og algerlega óháð drykkjunn - hún er afleiðing ytri afla sem hann ræður bara ekkert við ?!

Kannski líður drykkjumanni betur að horfa á eigin stöðu í þessu samhengi en hann blekkir varla aðra en sjálfan sig. Auðvitað væri drykkjumaðurinn maður af meiri ef hann hefði manndóm í að horfast í augu við eigin gjörðir, taka ábyrgð og vinna í eigin vandamálum. Ef hann kemst ekki yfir eigin sjálfsblekkingu þá væri það honum líklega fyrir bestu að leita sér hjálpar og spurning hvort hann þurfi ekki að fara í meðferð.

Kaupa neikvæða raunávöxtun!

2008-03-18T17:32:00.015-04:00

Lausafjárkreppan og ótti á mörkuðum tekur á sig ýmsar myndir þessa dagana. Þannig er t.a.m. ávöxtunarkrafa 5 ára verðtryggðra ríkistryggðra bandarískra skuldabréfa nú negatíf! Þetta þýðir að bandarískir fjárfestar sætta sig við minna en enga raunávöxtun.

Ávöxtunarkrafa bréfanna er -0,25% eða sem nemur hækkun verðbólgu mínus 0,25%! Af hverju? Væntanlega eru tvær megin skýringar á þessu. Í fyrsta lagi ótti fjárfesta sem leita nú með eigur sínar í skjól ríkistryggðra og seljanlegra eigna og í öðru lagi að verðbólguálag sambærilegra óverðtryggðra bréfa er talið óraunhæft og væntingar eru um aukna verðbólgu í Bandaríkjunum.

Til samanburðar er forvitnilegt að sjá að á Íslandi er hægt er að kaupa verðtryggð íslensk ríkisskuldabréf með meðallíftíma 3 ár sem tryggja um 4,8% ávöxtun auk verðbólgu. Verðbólga á Íslandi er margfalt hærri en í Bandaríkjunum og fer varla mikið lækkandi alveg á næstunni.

Hvert er krónan að fara?

2008-03-15T07:29:00.010-04:00

Margir spyrja sig þessa dagana hverjir séu að selja íslenskar krónur og stuðla þannig að falli hennar? Er málið að verið sé að fella krónuna eða er þetta eðlileg þróun?

Gróflega áætlað hefur vaxtamunurinn s.l. 9 ár verið nálægt 7% sem þýðir t.d. að við höfum greitt útlendingum að jafnaði um 7% hærri vexti en þeim býðst í viðskiptalöndum okkar. Þetta nemur um 84% uppsöfnuðum mun. Gjaldeyris- og vaxtajöfnuður (e. fx and interest rate parety) segir okkur að gjaldmiðillinn ætti að gefa samsvarandi mikið eftir – eða 84%.

Meðalgildi vísitölunnar á þessu tímabili hefur verið 120 og samkvæmt þessu ætti gengisvísitalan að vera í 220 til að vega upp á móti miklum vaxtamun undanfarinna ára! Gengisvístalan er í 142 þannig að hún er enn langt frá 220. Economist endar flestar greinar sínar um hávaxtamyntviðskipti (e. carry trade) með því að segja að forsendur slíkra viðskipta ættu ekki að vera fyrir hendi og hljóta því að leiðréttast á endanum. Ef Economist hefur rétt fyrir sér sem og klassísk hagfræði þá gætum við verið að horfa á upphaf lækkunar.

Ef við snúum dæminum við þá hefði það átt að vera stórfrétt og hringja háværum viðvörunarbjöllum að hagur heillar þjóðar batnaði við það eitt að auka skuldir og fá lán hjá útlendingum? Það þótti hins vegar ekki frétt enda voru allir sælir og glaðir en var þetta ekki of gott til að vera satt? Of sterk króna kom til vegna tilflutnings lána, aukinnar lántöku erlendis og komu spákaupmanna og það er bein afleiðing peningamálastefnu Seðlabankans.

Það gagnast lítið nú að benda á aðra og reyna að finna einhverja blóraböggla. Nú er leiðrétting í gangi og upphæðirnar sem leiðrétta krónuna eru slíkar að einstakir bankar geta ekki haft mikil áhrif á þetta flæði. Staðan í “jöklabréfum” er 500 milljarðar, skuldir umfram eignir erlendis um 1.500 milljarðar. Þetta er háar tölur fyrir lítið hagkerfi. Hátt vaxtastig leiðréttist með gjaldfellingu gjaldmiðilsins segir klassísk hagfræði, undir það tekur Economist og ástæðurnar í takt við séríslenskar aðstæður eru útskýrðar í grein okkar Kára frá 2001 .

Mjöður Seðlabanka Íslands

2008-03-02T19:13:00.027-05:00

Árið 2001 vann ég rannsóknarskýrslu ásamt Kára Sigurðssyni hagfræðingi þar sem m.a. eru færð rök fyrir því af hverju peningamálastefna bankans gengur ekki upp. Ég ætla ekki að endurtaka þessi rök hér, en áhugasamir geta lesið skýrsluna og grein um málið en niðurstaðan var:

“ ... svigrúm fyrir vaxtamun er á þröngu bili gagnvart viðskiptalöndum ef yfirvöld vilja ekki að lántaka flytjist úr íslenskum krónum yfir í erlenda gjaldmiðla. Miðað við forsendur hérlendis má ætla að stýring gjaldmiðils með óhóflegum vaxtahækkunum sé þensluhvetjandi, auki gengisáhættu (í formi meira flökts) og setur hagkerfið í vanda þegar gengi gjaldmiðilsins byrjar að ákvarðast aftur af grundvallar efnahagsþáttum ..”

Nú sjö árum síðar og þegar "árangur" peningmálastefnunnar liggur fyrir er athyglisvert að lesa Rotary-ræðu eins þriggja bankastjóra Seðlabankans, Ingimundar Friðrikssonar, og rökin sem hann færir gegn því að hefja vaxtalækkunarferli. Hans rök eru að ef slakað yrði á markmiðinu um verðstöðugleika nú mun gengið lækka, verðbólga aukast og þá fer lítið fyrir stöðugleika.

Þessi rök minna óneitanlega á rök manns sem vill ekki hætta að drekka því að það mun bara hafa í för með sér timburmenn. Í því ljósi sér drykkjumaðurinn bara eina leið í stöðunni þ.e. að halda áfram að drekka. Slíkur maður mun á endum drekka sig til dauða enda þolir kerfið ekki álagið. Eru rök drykkjumannsins gild? Það fer eftir markmiðinu. Ef markmiðið er að drepa sig – já, ef ekki - nei. Flestir eru væntanlega sammála því að drykkjumaðurinn gerði best með því að hætta að drekka þrátt fyrir tímabundna timburmenn. Grunnforsendan er hins vegar að drykkjumaðurinn taki rökum.

Með hávaxtastefnu sinni hefur Seðlabankinn bruggað hættulegan mjöð, m.a. sterkari krónu en stenst miðað við undirliggjandi atvinnulíf. Landslýður hefur síðan drukkið mjöðinn ótæpilega undanfarin ár enda mjög freistandi. Mikill vaxtamunur og sí-sterkari króna hefur hvatt til lántöku í erlendri mynt og sterk króna eykur jú kaupmátt á sama tíma og grundvöllur útflutningsgreina og nýsköpunar hefur versnað. Seðlabankinn þrjóskast enn við og leggst gegn því að bruggaður sé nýr mjöður með því að lækka vexti. Lækkun vaxta getur þýtt veikari krónu, allavega til að byrja með. Kosturinn við slíkan mjöð er hins vegar að hann tryggir betur að landinn haldist edrú og skilyrði útflutningsgreina og nýsköpunarverkefna batna.

Eftir stífa drykkju þarf stundum að lifa við tímabundna timburmenn. Alveg á sama hátt og lausn drykkjumannsins er ekki áframhaldandi drykkja, þá er það ekki lausn á núverandi vanda að hækka vextina eða halda óbreyttum til að freista þess að halda í núverandi spákaupmenn og jafnvel að laða að fleiri til að styrkja gengið. Slík aðgerð er að fresta vandanum eins og gert hefur verið mörg undanfarin ár.

Skynsemi ætti að segja drykkjumanni að láta sig hafa tímabundna timburmenn og halda sig síðan frá drykkjunni … á sama hátt eru nú ágætar forsendur að hefja lækkunarferli og feta sig í átt að eðlilegum vöxtum og vara sig í framtíðinni á “Heurst-Euclid” áhrifum (sjá grein).

Ein besta hugmynd sem ég hef séð lengi!

2008-02-12T12:57:00.003-05:00

Hér er sagt frá snilldarhugmynd sem stuðlar að betri lífsgæðum í Afríku fyrir tilstuðlan samtakanna PlayPumbs.

Börnin leika sér í hringekjunni og dæla vatni á sama tíma – sparar vinnu og tíma og skaffar hreint vatn fyrir íbúanna sem hafa ekki efni á að reka dælur sem ganga fyrir eldsneyti – þetta kallar maður nýsköpun sem skiptir máli.

Græna eldsneytið skaðlegra?

2008-02-11T18:38:00.000-05:00

Í grein í New York Times er sagt frá nýrri rannsókn sem birtist í Science þar sem niðurstöðurnar eru að þegar allt er tiltekið þá sé eldsneyti unnið úr lífrænum afurðum, s.s. maís og sykri, síst umhverfisvænna en hefðbundið jarðeldsneyti. Þetta eru vissulega tíðindi enda hefur verið litið til “græna” eldsneytis sem umhverfisvæns eldsneytis sem þyrfti að gera hærra undir höfði.

Nú er svo komið að þessa tegund eldsneytis hefur átt stóran þátt í hækkandi matvælaverði og hér í Bandaríkjunum fer um 20% allra maísuppskeru til framleiðslu á slíku eldsneyti. Þá hefur löggjafinn víða útfært hvatakerfi vegna “græna” eldsneytisins.

Af þessu virðist ljóst að eitthvað hefur skort á forsendur þessarar “grænu” byltingar og því líklegt að "græna" eldsneytið muni hægja á ferðinni. Altjént þurfa einhverjir að endurskoða sín áform og þar á meðal Evrópusambandið sem hefur skipað aðildarríkjum sínum svo fyrir að árið 2020 þurfi a.m.k. 10% eldsneytis á farartækjum að vera "grænt" eldsneyti.

Umburðarlyndi Biskupsins

2008-02-11T17:07:00.000-05:00

Ef eitthvað er endurtekið nógu oft, þó svo að það sé rangt, þá er hættan sú að það verði tekið sem sannleikur. Athygli mín var nýlega vakin á endurteknum boðskap í ræðum Biskups Íslands sbr.:

“Af rótum kristninnar sprettur frelsi, já og mannréttindi og allt það besta sem vestræn menning hefur fram að færa. ... Og þegar Guði er úthýst úr lífi manns og mannhyggjan er sett á stall, þá verða það ekki frelsið og friðurinn og lífið sem við tekur, heldur helsið og hatrið og dauðinn. Það staðfestir öll reynsla.”

Boðskapurinn er nokkuð undarlegur. Býður einungis hatur og dauði þeirra sem trúa ekki á “hina einu sönnu og réttu trú”? Er trúin grundvöllur siðferðis og mannréttinda en ekki öfugt?

Siðferði, kærleikur og manngæska er ekki grunvallað á trú og hvað þá einni trú - trú biskupsins. Engin trú getur gert tilkall til einokunar á gildum sem byggja á þessum þáttum. Trúin er ekki grundvöllur siðferðis. Siðferði er hins vegar grundvöllur ýmissa trúarbragða. Á þessu er mikill munur. Mismunandi trúarbrögð, trúaðir, efasemdarmenn og þeir sem hafa enga trú geta hins vegar byggt gildi sín á siðferði, kærleika og manngæsku.

Það er vandséð að Biskup Íslands boði kærleika í ræðum sem þessum enda fer lítið fyrir umburðarlyndi og virðingu fyrir skoðunum annarra. Hins vegar, með því að endurtaka þetta nógu oft í ræðum gætu einhverjir farið að trúa þessu og þannig úthýsir þessi endurtekni boðskapar biskups m.a. umburðarlyndi.

Sannleikurinn og endurtekningin

2008-02-11T15:49:00.000-05:00

Við notum endurtekningu til að læra staðreyndir. Endurtekning leiðir til þess að við munum hluti betur og getum nýtt þá og kallað fram, jafnvel “án þess að hugsa”. Endurtekning og hvað við teljum vera satt og rétt leikur stór hlutverk í því hvernig við lærum og skynjum umhverfi okkar.

Þessi lærdómsaðferð gerir ráð fyrir að það sem endurtekið er, sé bæði satt og rétt. Endurtekningin gerir ekki ranga fullyrðingu sanna en röng fullyrðing, getur verið meðtekin og á hana sæst sem sanna, sé hún endurtekin nógu oft. Það er þekkt að í einhverjum tilvikum þá er þessi aðferð vísvitandi notuð til að búa til “sannleika” úr lygi. Rökfræðilega er það auglóslega ekki hægt enda er lygi áfram lygi alveg sama hvers oft sú lygi er endurtekin. Rök og skynsemi annars vegar og mannshugurinn hins vegar, eiga bara ekki alltaf samleið.

Áhrif endurtekningarinnar eru löngu þekkt sbr. fjölda rannsókna og frægra tilvitnana bera með sér. Nietzsche líkti t.a.m. “sannleikanum” við endurtekningu. Samkvæmt Nietzsche var sannleikurinn afleiðing einhvers sem var endurtekið mjög oft.

Fjöldi rannsókna hefur einnig sýnt framá að tilfinningar hafa áhrif á skynjun okkar á staðreyndum og því sem satt og skynsamlegt er. Þannig skiptir máli hver segir frá og þó svo að við treystum ekki eða efumst um það sem sagt er í fyrstu þá breytist það við endurtekningu frá yfirvaldi eða aðila sem við lítum upp til. Endurtekning slíkra aðila hefur meiri þýðingu en annarra.

Þá er endurtekningin alþekkt vopn í markaðsfræði til að hafa áhrif og fá fólk til að trúa því að það þurfi að eignast eitthvað. Í stjórnmálum er vopn endurtekningarinnar notað miskunarlaust.

Mér varð raunar hugsað til þessa þegar mér var bent á ræður Biskupsins yfir Íslandi og predikana almennt hvort sem það eru bænastundir fimm sinnum á dag eða messa einu sinni í viku í kirkjum heimsins þar sem endurtekningin ræður ríkjum.

Amen!

Er lausn Afríku að hunsa ráð Vesturlanda?

2007-12-02T21:28:00.000-05:00

“Vandamál Afríku er ekki peningaskortur heldur vangetan að nýta hugvit Afríkumanna” eða svo segir forstjóri “The African Executive business magazine”. Ögrandi fullyrðing? Ekki mjög svo með hliðsjón af forsíðufrétt New York Times í dag. Malaví, sem síðustu 20 ár hefur verið meira og minna ölmusuþjóð, fæðir í dag ekki bara eigin þjóð heldur einnig nágrannaríkið Zimbabawe.

Í ár selur Malaví meira korn til hjálparátaks SÞ en nokkurt annað land í suðurhluta Afríku og barnadauði vegna hungurs hefur stórlega dregist saman. Hvað gerðist eiginlega? Hverju má þakka þessar stórstígu framfarir allt í einu?

Síðustu 20 árin hefur Alþjóðabankinn og ýmsar efnaðar þjóðir, í krafti neyðarhjálpar, skilyrt hjálp við Malaví, að landið lúti lögmálum markaðarins. Þannig hefur opinber niðurgreiðsla til landbúnaðar verið takmörkuð eða bönnuð. Slíkt samræmist ekki hinu opna kapítalíska hagkerfi. Þessum ráðum er þröngvað upp á Malaví á sama tíma og Vesturlönd niðurgreiða stórlega eigin landbúnað.

Árið 2005, þegar Bingu wa Mutharika, nýkjörinn forseti Malaví, stóð frammi fyrir miklum uppskerubresti, ákvað hann að fylgja fordæmi Vesturlanda en hunsa hins vegar ráðleggingar þeirra og hóf að niðurgreiða áburð til bænda. Niðurstaðan er að í ár er uppskera landsins meiri en þjóðin þarfnast og skilar þar að auki útflutningstekjum.

Malaví dæmið, sýnir í hnotskurn nokkra hræsni Vesturlanda gagnvart Afríku þar sem orð og gjörðir fara ekki saman. Vesturlönd fara fram og þröngva eigin sjónarmiðum upp á þjóðir Afríku, í krafti neyðaraðstoðar og afls Alþjóðabankans, á sama tíma og sömu sjónarmið eru hunsuð í bakgarði Vesturlanda.

Hvernig væri að láta orð og gjörðir fara saman sem og ábyrga ráðgjöf og afleiðingar. Hvernig væri að virkja hugvit þjóða Afríku í stað þess að fara fram og telja að Vesturlönd viti best hvernig leysa skal vandamál Afríku. Fyrir áhugasama um þetta málefni þá er bókin “White mans burden, Why the West's Efforts to Aid the Rest Have Done So Much Ill and So Little Good” áhugaverð lesning.

Eru Tíbetar eins og annað fólk?

2007-11-07T13:53:00.000-05:00

Fyrir láglendisveru eins og mig þá reyndi það nokkuð á að aðlagast lágum þrýstingi og minna súrefnisinnihaldi í andrúmslofti í göngu upp að grunnbúðum Everest sem liggja í um 5.300 metra hæð yfir sjávarmáli. Hvernig má það þá vera að heilu þjóðirnar kunna vel við sig í þessum aðstæðum, s.s. íbúar Tíbets?

Í nýlegri rannsókn, sem segir frá í Sciantific American, á Tíbetum kom í ljós að Tíbetar eru einfaldlega ekki eins og annað fólk. Í téðri rannsókn kom í ljós að leyndardómur aðlögunarhæfni þeirra felst í blóði þeirra og að slag- og háræðar þeirra eru sverari en þeirra sem búa nær sjávarmáli.

Raunar er munurinn svo mikill að þeir innbyrða sama magn súrefnis á hásléttu Tíbets og við láglendisverurnar innbyrðum við sjávarmál. Blóðflæði hjá Tíbetum er tvöfalt í samanburði við viðmiðunarhóp á láglendi.

Talið er að þjóð Tíbeta á “þaki heimsins” megi rekja 20.000 ár aftur í tímann og á þessum tíma virðist líkami þeirra hafi þróast með þessum ótrúlega hætti í takt við súrefnissnautt andrúmsloft á hásléttunni.

Ég spyr þá bara – verða þeir ekki “láglendisveikir” þegar þeir koma niður til byggða?

Norska fangaeyjan Ísland

2007-07-23T12:51:00.000-04:00

Norska bókmenntaelítan komst nýlega að því að Völuspá og Heimskringla Snorra Sturlusonar væru tvö bestu bókmenntaverk Norðmanna! Samkvæmt Norðmönnum var Snorri Sturluson því Norðmaður alveg á sama hátt og þeir eigna sér Leif Eiríksson.

Norðmenn hafa lengi verið mér sem ráðgáta og sannkölluð áskorun að skilja. Hvernig í ósköpunum geta þeir verið haldnir slíkri söguvillu? Ég greip nýlega tækifærið þegar ég hitti Norðmann á ferð hér í Bushlandi og spurði hann út í þessa söguvillu Norðmanna og hvernig þeir gætu eiginlega haldið því fram að menn sem hefðu fæðst á Íslandi, og jafnvel átt fjölda íslenskra forfeðra, væru Norðmenn?!

“Ísland”, sagði hann nokkuð hugsi og hélt svo áfram, “svona í ofureinfaldaðri mynd þá lít ég á þetta þannig að í raun hafi Ísland verið nokkurs konar fangaeyja okkar Norðmanna hér áður og fyrr.” Síðan hélt hann áfram, “jú sjáðu til, þeir sem komust í kast við lögin í Noregi, þeir flúðu til Íslands í nokkurs konar útlegð, enda varla val nokkurs heilvita manns, að fara til þessa varla byggilega lands frá Noregi, þar sem Noregur hefur margfalda landkosti á við Ísland. Síðan þegar þessi hópur útlægra Norðmanna gafst upp á því að stýra sér sjálfur og eftir nokkur hundruð ára vosbúð og harðindi þá leitaði hópurinn eftir því að vera tekin í sátt í Noregi og fá að verða aftur hluti af konungsdæminu ... sem við samþykktum ... enda Norðmenn eins og við!”

Þetta er vægast sagt sérstök söguskýring ... en mér var jafnvel létt. Norðmenn eru þá kannski eftir allt saman bara svona ósköp venjulegt fólk. Altjént láta þeir viðhorf sitt ráðast af sögum en ekki staðreyndum. Sögur er jú oft skemmtilegri áheyrnar en staðreyndir og ekki síður líflegar og krassandi sögur byggðar á frjálslega túlkuðum staðreyndum. Þannig má búa til margar og ólíkar og jafnvel mótsagnakenndar sögur en með óvéfengjanlegu sögulegu ívafi allt eftir því sem hentar málstað hvers og eins.

Í réttarsal hér í Bushlandi eru menn beðnir um að segja, sannleikann, allan sannleikann, og ekkert nema sannleikann ... enda ef einhverju af þessu þrennu er sleppt þá er oft hægt að komast að hvaða niðurstöðu sem er, t.d. því að Ísland hafi í raun verið norsk fangaeyja!

Sokknar eyjar og íslenskar kartöflur í BABEL II

2007-07-10T11:57:00.000-04:00

Enn með stírur í augum í morgun las ég fyrirsögn á mbl.is “Byrjað að taka upp kartöflur á morgun”. Ég hélt að sjálfsögðu að ég væri enn í draumaheimum enda gat þetta vart verið helsta fréttin af innlendum vettvangi á mbl.is. Eftir kaffisopa og endurfrískun (e. refresh) síðunnar þá hafði ekkert breyst - semsagt kartöflur eru málið. Hmm .. jæja ... þá er lífið á eyjunni fögru bara eins og í draumi og allt í himnastandi. Varla mikið að gerast þar fyrst að þetta er helsta fréttin af innlendum vettvangi.

Áhyggjulaus af ástandinu á Íslandi fór ég yfir aðra miðla og rakst þá á sérlega athyglisverða fréttatilkynningu frá Sameinuðu Þjóðunum. “Fundur fulltrúa 30 eyjaskeggja sem standa frammi fyrir þeirri staðreynd að í auknu mæli munu eyjur þeirra hverfa undir sjó vegna hækkandi sjávarstöðu haldinn á St. Lucia”. Þar höfðu menn litlar áhyggjur af kartöfluuppskeru heldur því að beitar-, ræktar- og íbúðarlönd eru að sökkva. Hvernig á að standa að fólksflutningum, semja við önnur ríki að taka við fólki o.s.frv. Sérlega praktískt fólk!

Ólíkar fréttir? Í sjálfu sér ekki enda hugsanlega verið að ræða afleiðingar sama fyrirbærisins þ.e. loftlagsbreytinga. Minnir raunar á hina geysigóðu mynd síðasta árs, BABEL, þar sem ólík myndskeið frá ólíkum löndum og heimsálfum, sem í upphafi virtust ekki eiga ýkja margt sameiginlegt, mynduðu eina samfellda sögu sem bundin var saman af gjafariffli. Morgunfréttirnar hjá mér frá mismunandi miðlum eru vissulega ólíkar og misalvarlegar en bundnar saman af einu máli ... loftlagsbreytingum.

En aftur að fréttatilkynningunni og praktísku eyjaskeggjunum ... þar var ennfremur ritað að talið er að sjávarborð geti hækkað um allt að einn metra á næstu 50 árum. Einn metra á 50 árum velti ég vöngum yfir afdrifum margra eyja og þjóða. Ég ákvað því að rifja þetta aðeins upp. Það skal upplýst að þessi upprifjun er svo sem ekki bara vegna umhyggju og samkenndir með eyjaskeggjunum heldur hefur smá kapítalístíska egó-sjálfhverfa skírskotun þar sem ég hef nú alltaf verið veikur fyrir sjávarlóð. Hér er smá samantekt staðreynda.

Sjávarborð hefur hækkað um 130 metra frá síðustu ísöld fyrir 18.000 árum. Megnið af hækkuninni var komið fram fyrir 6.000 árum en síðustu 3.000 árin hefur sjávaryfirborð haldist mjög stöðugt fram undir upphaf síðustu aldar er það tók að hækka (sjá hér og hér).

Ef Grænlandsjökull bráðnar þá verður til vatn sem myndi hækka sjávarborð um 7,2 metra. Ef ísinn á Suðurskautslandinu bráðnar þá verður til vatn sem samsvarar 61 metra hækkun sjávar. Nýlega lét einn fremsti vísindamaður Bandaríkjanna í ljós þá skoðun að ef ekki yrði breyting á þá væri 4 metra hækkun sjávar á þessari öld ekki ósennileg.

Svona í þessu ljósi þá hugsa ég að ég fresti frekari pælingum um sjávarlóð enda vart fýsileg langtímafjárfesting og kannski að huga frekar að húsbáti. Og fyrir Brad Pitt og félaga í BABEL þá er þetta efni í BABEL II. Sé fyrir mér ólík myndbrot af fólki og heilu þjóðunum að yfirgefa eyjar vegna hækkandi sjávarstöðu, fögnuður á Íslandi vegna góðrar kartöfluuppskeru, pælingar fasteignakaupandans yfir sjávarlóðinni sem hann langar í en er bara svo léleg langtímafjárfesting og síðan er hægt að bæta við myndbrotum frá stríðinu í Darfur, hungursneyð í Afríku, hagsmunagæslu og afneitun Bush o.s.frv. en allt bundið saman af einu máli ... loftlagsbreytingum.

Snilld – eða hvað?

Hagsmunaárekstur þjóðar og einkavædds hers

2007-07-05T12:21:00.000-04:00

Samkvæmt grein í LA Times í gær greiðir bandaríska ríkið laun fleiri aðila, í gegnum verktöku einkafyrirtækja í stríðinu í Írak, en sem nemur fjölda bandarískra hermanna í Írak. Þannig er talið að yfir 180.000 óbreyttir borgarar séu á launum vegna verktöku einkafyrirtækja en fjöldi bandarískra hermanna er 160.000.

Einkavæðing stríðsrekstur í þessu mæli vekur upp ýmsar spurningar. Fer slíkt t.d. saman við þjóðarhagsmuni Bandaríkjanna, hagsmuni að lágmarka skaða af stríðinu, afmarka átökin og enda sem fyrst, draga úr líkum á því að Bandaríkjamenn dragist inn í fleiri stríð og umfangsmeiri stríðsrekstur og stuðli ekki að frekari ófriði í heiminum?

Einkarekstur, hvort sem er í stríði eða annars staðar, snýst um að hagnast þegar öllu er á botninn hvolft. Rekstrarumhverfi þessara einkafyrirtækja er því hagstætt þegar það er stríð og ófriður. Því meiri ófriður og fleiri stríð því betra. Að sama skapi er friður jú ávísun á taprekstur og gjaldþrot fyrir einkafyrirtækin sem taka að sér vinnu í stríði. Það er því augljóst að hagsmunir þjóðar og einkarekins hers fara ekki saman.

Það er því umhugsunarefni að horfa upp á það að það er verið að auka einkarekstur í stríðinu í Írak og ekki síst þar sem framganga og vinna einkageirans í stríðinu hefur bein áhrif á friðarhorfurnar. Bein áhrif á friðarhorfur út frá sjónarhorni áhorfenda en út frá sjónarhorni einkavædds hers eru þetta bein áhrif á rekstrarumhverfið, hagnaðarvonina og rekstrarniðurstöðuna.

4. júlí fagnað í Bushlandi ...

2007-07-04T23:49:00.001-04:00

TORRI og fyrstu fótboltaskrefin

2007-07-03T21:50:00.001-04:00

Suðið og lík við hestaheilsu

2007-07-01T10:43:00.000-04:00

Í dag eru 10 ár liðin frá því að Bretar afhentu Kínverjum Hong Kong. Á þeim tíma skorti ekki neikvæðar spár um framtíð borgarinnar svo sem Fortune greinin frá 1997 "The Death of Hong Kong" ber með sér.

Þegar ég var á ferð um Hong Kong nýlega þá gekk ég ekki um neina draugaborg – síður en svo. Viðskiptalega blómstrar borgin sem aldrei fyrr og andrúmsloftið og mannlífið virtist ekki kraftminna og jákvæðara en í þeirri Hong Kong sem ég kynntist fyrst fyrir tæplega 20 árum síðan þó borgin sé breytt. Lík Fortune manna er semsagt við hestaheilsu.

Í tengslum við þetta og á göngu nýlega var mér hugsað til óþurftar úrtölumanna og almennrar neikvæðni þar sem ég naut þess að ganga um borgina með heyrnatól sem útilokar suð.

Heyrnatólið eyðir suði og gerir manni enn frekar kleift að njóta göngu um New York og upplifa fjölbreytileika mannhafsins, asann, ys og læti borgarinnar á sama tíma og maður velur sitt viðfangsefni til að hlusta á eða bara nýtur þess að vera til í þögninni . Ég sá borgina í alveg nýju ljósi svona laus við allt suðið.

En hvað með suð sí-neikvæðni og sí-úrtölumanna? Væri ekki indælt að geta skellt upp heyrnatólum sem sía í burtu slíkt suð. Ég sé þetta alveg fyrir mér á þessum iPhone og iPod tímum þar sem Steve Jobs tilkynnir um nýja iAm heyrnatólið. Heyrnatól sem síar í burtu neikvæðni – “I hear a bright future – therefore I am (iAm)”.

Þangað til þurfum við líklega bara að velja þá sem við umgöngumst og passa okkur sjálf á suðinu.

Líffræðilegur launamunur?

2007-06-28T14:22:00.000-04:00

Í nýrri rannsókn HR var sýnt fram á hvernig viðhorf karla og kvenna eru mismunandi til launakrafna eftir því hvort launakrafan er frá karli eða konu. Þessi rannsókn er merkileg fyrir þær sakir að hún fjallar um kynbundinn launamun (en ekki “óútskýrðan”) og sýnir fram á að hjá körlum jafnt sem konum er til staðar viðhorf sem mismunar körlum og konum launalega. Þegar þetta liggur fyrir þá er eðlilegt að spurt sé af hverju stafar þetta viðhorf? Magnús Þór Torfason benti á umræðu í Columbia háskólanum í BNA í ágætri grein um efnið þar sem bent er á að viðhorf til greiðvirkni er misþakkarvert eftir því hvort karl eða kona á í hlut. Aftur spurning um viðhorf!

Göngum út frá niðurstöðu rannsókna og viðurkennum að viðhorf okkar til karla og kvenna er mismunandi og að það hefur áhrif á launin - hvað er þá til ráða? Fyrsta skrefið er að skilja ástæðuna. Fyrir nokkrum árum skrifaði Andrew nokkur Sullivan stórskemmtilega grein þar sem hann tekur saman rannsóknir um karlhormónið testesterón og nokkrar afleiðingar þeirrar staðreyndar að karlmenn hafa u.þ.b. 20x meira af því en konur. Testesterón er ekkert blávatn og hefur mikla virkni og er m.a. notað í læknisfræðilegum tilgangi m.a. gegn þunglyndi.

Testesterón hefur áhrif á skapgerð og þar með hvernig karlar haga sér. Það er staðreynd að mikill meirihluti ofbeldismanna eru karlmenn og þeir eru í miklum meirihluta fanga heimsins enda almennt árásarhneigðari en konur. Um 98% þeirra sem hljóta dauðarefsingu eru karlar. Rannsóknir hafa sýnt að "karlinn" í lesbískum samböndum hefur að jafnaði meira magn testesteróns en "konan" í sambandinu. Mauradrottningin stýrir og drottnar yfir karlmaurum og viti menn - hún hefur meira af testesteróni en karlmaurinn. Ef tveir menn horfa á fótboltaleik þá eykst framleiðsla testesteróns hjá þeim sem heldur með sigurliðinu (og hann "færist í aukana") en framleiðslan dregst saman hjá þeim sem heldur með tapliðinu (hann "dregur sig í hlé").

Oft er sagt að eldri karlkyns stjórnendur sýni meiri þroska og yfirvegun en yngri karlkyns stjórnendur sem missa frekar stjórn á skapi sýnu. Tengist það þeirri staðreynd að framleiðsla testesteróns er í hámarki um tvítugt en eftir það minnkar framleiðslan jafnt og þétt? Áhrif testesteróns eru staðreynd og fjöldi rannsókna hefur sýnt fram á þessi áhrif. Rannsóknir hafa einnig sýnt fram á að testesterón hefur einnig áhrif á keppnisskap og um hvað snýst launabarátta? Baráttu og samkeppni um hærri laun! Sullivan orðaði þetta vel “Men and woman are not created equal. So let’s accept it and move on”.

Við erum ekki bara ólík á yfirborðinu heldur líffræðilega mjög ólík sem hefur áhrif á þætti svo sem lundafar, skap, hegðun o.fl. sem aftur hefur áhrif á það hvernig við berum okkur að og umgöngumst annað fólk sem aftur hefur áhrif á það hvernig annað fólk upplifir okkur og þar með mótar viðhorf annarra til okkar sem aftur (sbr. téðar rannsóknir) hefur bein áhrif í launaumslagið. Það að reyna að koma á jafnrétti án þess að skilja afleiðingar líffræðilegs munar okkar er ekki líklegt til árangurs. Þannig gætum við allt eins krafist jafnréttis á öllum sviðum og það er ekki endilega skynsamlegt. Viljum við fjölga konum í fangelsum eða fjölga dauðadómum meðal kvenna til jafns á við karla - varla.

Launajafnrétti er eftirsóknarvert en verður ekki tryggt varanlega nema skilja hvað liggur að baki viðhorfum sem mismuna körlum og konum. Á því þarf að vinna og skref í þá átt er að viðurkenna að "líffræðilegur" launamunur er einn hluti af skýringunni. Líffræðinni breytum við ekki en við getum breytt leikreglunum.

Það að neita að viðurkenna þennan veigamikla líffræðilega mun og afleiðingar hans á viðhorf er eins og að setja kíkinn fyrir blinda augað, horfa til framtíðar en sjá enga lausn enda erum við þá jafnblind og áður.

Stríðsmann sem sáttasemjara - gott mál?

2007-06-27T15:08:00.000-04:00

Í dag var Tony Blair skipaður erindreki Bandaríkjanna, Rússlands, EU og SÞ í Miðausturlöndum. Í ljósi ábyrgðar Blair á stríðsástandinu í arabaheiminum í dag, þáttar Breta í stofnun Ísraelsríkis í Palestínu 1948, og almennrar stríðsgleði Blair þá spyrja ýmsir sig hvor þetta sé nú rétti maðurinn í starfið.

Þetta minnir nokkuð á það þegar Joseph Kennedy, faðir JFK, var skipaður formaður bandaríska fjármálaeftirlitsins (SEC) eftir hrunið 1929. Sagt var að ein helsta ástæða þess að hann var skipaður hafi verið að hann kunni manna best að svindla á bandaríska hlutabréfamarkaðinum. Hann þekkti svindlið og þótti því besti maðurinn að koma böndum á svindlið.

Stríðsmaðurinn Blair sem boðberi friðar í hlutverki sáttasemjari? Af hverju ekki - hann þekkir stríðsrekstur!

Alþjóðabankinn fjárfestir í Blackstone?

2007-06-27T10:50:00.000-04:00

Í dag greindi Forbes tímaritið frá því að kínversk stjórnvöld ætla sér að setja 200 milljarða bandaríkjadala í sérstakt fjárfestingafyrirtæki sem er ætlað að fjárfesta peningaforða landsins sem er geymdur erlendis. Þetta er viðleitni Kínverja að ávaxta betur þá 1.200 milljarða dala sem geymdir eru sem peningaforði erlendis og hefur hingað til aðallega verið varið til fjárfestinga í bandarískum ríkisskuldabréfum sem bera lága vexti. Þessi peningaforði eykst hröðum skrefum enda er mikill afgangur af viðskiptum Kínaverja við útlönd.

Nú er raunar svo komið að ekkert land í heiminum hefur meiri peningaforða erlendis en Kína. Í greininni kom fram að hið ríkisrekna kínverska fjárfestingafélag hefur þegar varið hluta af fénu, eða þremur milljörðum dala, til kaupa hlutabréfa í nýlegu útboði fjárfestingafélagsins Blackstone (nyse: BX).

Þessar fréttir undirstrika vel hvað Kína er að breytast hratt og raunar svo hratt að það virðast ekki allir átta sig á því. Þannig má t.d. lesa í ársskýrslu Alþjóðabankans að Kína er stærsti einstaki lántakandi bankans! Alþjóðabankinn sérhæfir sig m.a. í aðstoð við þróunarríki með því að veita hagstæð lán og sum vaxtalaus.

Þarf Kína, sem á núna stærsta varasjóð heimsins og var að fjárfesta fyrir 3 milljarða dala í hlutabréfum í Blackstone, virkilega mest á niðurgreiddri aðstoð Alþjóðabankans að halda - má þá ekki bara segja að Alþjóðabankinn sé óbeint að fjárfesta í Blackstone en Kínverjar njóta ávinningsins !?

Jimmy Carter: Gildi í útrýmingarhættu

2007-06-26T17:44:00.000-04:00

Friðarverðlaunahafi Nóbels og 39 forseti Bandaríkjanna gaf nýlega út bókina, “Endangered Values: America's Moral Crisis”. Í bókinni dregur Jimmy Carter ályktanir út frá núverandi pólitískum áherslum og nýlegum breytingu í bandarísku samfélagi sem fyrrum forseti þjóðarinnar en ekki síst sem Kristinn maður.

Lesningin er stórgóð samantekt og sögurýni á nýlega atburði í heimssögunni en með gagnrýna naflaskoðun á Bandaríkin og þau fjölmörgu atriði í bandarísku samfélagi sem stinga óneitanlega í stúf og hvað þá fyrir aðila sem ólst upp suður með sjó á litla saklausa Íslandi.

Það sem vekur strax athygli eru tíðar tilvísanir í Kristin gildi og hvernig orð og athafnir þeirra sem telja sig hvað Kristnasta fara oft ekki saman og formgerast því í hræsni. Fyrirferð Kristinnar trúar er skiljanleg í ljósi þess hve þessi málaflokkur er fyrirferðarmikill í landinu svo ekki sé minnst á öfgafullar Kristnar skoðanir ýmissa ráðamanna sem eiga meira sammerkt með einstrengingslegri bókstafstrú en skynsemi og kærleika.

Carter ræðir á áhugaverðan hátt um mörg viðkvæm málefni líðandi stundar og tekst oft listavel að draga fram nýja áhugaverða fleti í umræðuna. Hvort sem það er dauðarefsingin, öxulþjóðir hins illa, umhverfismál, byssueign, menntamál, Guantanamo, skoðanahemjandi flokkslínur eða fóstureyðingar. Þá er bókin full af tölulegum staðreyndum og samanburði við önnur lönd sem styðja hans mál.

Ég vissi t.d. ekki að 90% dauðarefsinga í heiminum fara fram í fjórum löndum; Bandaríkin, Íran, Saudi Arabía og Kína. Sérstakur hópur það! Einnig verð ég að viðurkenna að ég fylltist ekki öryggistilfinningu búandi hér í New York þegar ég las töluna 30 þúsund um fjölda morða í BNA per ár. Í samanburði við tölur sem hönd er á festandi og maður skynjar s.s. íbúafjöldann á Íslandi þá samsvarar þetta 30 morðum á Íslandi á ári. Á Íslandi væri talað um borgarastyrjöld! Þegar Carter síðan tengir saman þessar staðreyndir eins og dæmin sem ég tók að ofan, þ.e. að óvíða er tíðni morða meiri á sama tíma og að óvíða eru dómar harðari þá verður til áhugaverð umræða.

Stórgóð og fræðandi bók um samtímann með sérstaka áherslu á bandarískt þjóðfélag með gleraugum friðelskandi fyrrum valdamanns sem er ekki par hrifinn af núverandi pólitískum áherslum sem hann líkir á stundum við bókstafstrú sem hefur sagt skilið við skynsemi.

Heimilislegur Alþjóðabanki

2007-06-26T09:18:00.000-04:00

Í New York Times í dag er ágætis grein þar sem sagt er frá verkefnum nýs yfirmanns Alþjóðabankans, áskorunum hans og áherslum. Það sem er áhugavert við greinina finnst mér hins vegar tilefni greinarinnar en ekki endilega innihaldið. Tilefnið er að Robert Zoellick, hinn nýi bankastjóri var í gær kosinn bankastjóri af stjórn bankans. Kosinn af stjórn sem hefur formlegt vald til að ráða og reka bankastjóra sinn. En var það í raun stjórnin sem kaus?

Alþjóðabankinn er í eigu 185 aðildarríkja og veitir milljarða bandaríkjadala til lánveitinga til ýmissa ríkja. Kosning bankastjóra er eitt mikilvægasta verkefni stjórnar bankans enda um valdamikið starf að ræða. Þegar hinn bandaríski Paul Wolfowitz hrökklaðist frá sem bankastjóri vegna spillingarmála nýlega kom fram í fréttum að stjórn bankans ætlaði sér nægan tíma til að velja nýjan yfirmann. Sagt var frá því að stjórnin myndi taka við umsóknum fram til 15. júní og ákveða sig fyrir 30. júní, byggja á faglegri aðferðafræði um val og standa á faglegan hátt að ráðningu. Hvað gerðist?

Skömmu eftir fréttir um ætluð fagleg vinnubrögð stjórnar bankans tilkynnti Bush Bandaríkjaforseti hins vegar að hann hefði valið sinn fyrrum ráðgjafa í framboð sem eftirmann Wolfowitz. Nokkrar þjóðir mölduðu í móinn og þótti þetta nokkur yfirvöðslusemi en af fréttaflutningi að dæma var ljóst að ákvörðunin var í raun tekin af Bush enda er það víst opinbert leyndarmál að til staðar er "heiðursmannasamkomulag" á milli Evrópu og Bandaríkjanna um skiptingu valda í nokkrum alþjóðastofnunum. Bandaríkjamenn velja yfirmann Alþjóðabankans og Evrópuþjóðirnar fara með völdin í Alþjóðagjaldeyrissjóðnum.

Viðleitni einhverra fulltrúa aðildarríkja í stjórn bankans að breyta ríkjandi “heiðursmannasamkomulagi” gömlu stórveldanna gekk því ekki eftir. Sem sárabót verða þeir hinu sömu stjórnarmenn bara að sætta sig við að enn sem komið er mæta þeir á fundi og þiggja laun og fríðindi sem stjórnarmenn þó svo að ákvarðanir stjórnar séu í raun teknar af öðrum en stjórn.

Fyrir mann eins og mig sem kem frá Íslandi er þetta í raun afskaplega heimilislegt andrúmsloft í þessum alþjóðastofnunum enda ólst maður upp við helmingaskiptareglur í stjórnmálum sem þóttu jafnsjálfsagðar og þorskalýsið.

Jazzinn og lífið

2007-06-25T21:51:00.000-04:00

Í tilefni af fertugsafmæli mínu nýlega var mér boðið á jazz tónleika í Carnegie Hall. Þar léku þeir; Keith Jarrett, Jack DeJohnette og Gary Peacock og eins og vera ber - af fingrum fram.

Jazz er annars merkilegt fyrirbæri og sérlega viðeigandi á tímamótum og þegar horft er til framtíðar! Jazz sem tónlistarform er rakið til New Orleans í upphafi síðustu aldar. Það sem helst einkennir Jazz er spuninn sem byggir á blús en þar að auki hafa tónlistarmenn frelsi til að nota hjóðfæri sín til að kallast á og svara hver öðrum í takt við tilfinningar og stemmingu en ekki eftir nótum. Þetta í takt við áhrif frá Vestur-afrískum þjóðlögum og Vestrænni tækni köllum við jazz.

Hvert spil er þannig einstakt enda háð samspili teymisins og spuna þess, stemmingunni innan hópsins, áhrifa frá umhverfinu, hæfileikum og þekkingu tónlistarmannanna en þó á sama tíma innan ramma formsins. Hvert lag er ekki bara einstakt heldur óútreiknanlegt og ómögulegt fyrir hlustandann að vita fyrirfram hvernig það mun reiða af og þróast.

Hljómar svolítið eins og lífið sjálft!

Gildi lýðræðis til sölu?

2007-06-25T13:02:00.000-04:00

Íbúar Taívan vilja láta líta á sig sem sjálfstæða og fullvalda þjóð en eins og alkunna er þá eru Kínaverjar á allt öðru máli. Í augum kínverskra stjórnvalda er Taívan hérað í Kína sem er með uppsteyt. En hvað með hinar 193 viðurkenndu þjóðir heimsins - hvað segja þær og þá sérstaklega þær sem kenna sig við lýðræði? Fara orð, gildi þeirra og athafnir saman?

Eitt af mikilvægari gildum lýðræðislegra fylgjandi þjóða byggir á frelsi einstaklingsins og vilja meirihlutans. Í Taívan búa 23 milljónir manna og reglulega ganga þeir til þingkosninga til að kjósa sér sína fulltrúa í samræmi við þeirra stjórnarskrá auk þess sem þjóðin hefur 400.000 manna her. Það hljómar því varla sérlega lýðræðislega róttæk hugmynd að styðja þessar kröfur íbúanna. Þrátt fyrir þetta er stuðningur þjóða heimsins að rjátlast af Taívan. Nýjasta dæmið er Kosta Ríka sem ákvað að binda trúss sitt við Kína í stað Taívan. Kosta Ríka er áttunda landið frá árinu 2000 sem gefur eftir stuðning sinn við Taívan og styður þess í stað Kína. Í heild viðurkenna nú 23 þjóðir Taívan en 170 Kína.

Minnkandi stuðningur við lýðræðislegar kröfur Taívan virðist helst skýrast af auknum efnahagsumsvifum og mikilvægi Kína í heimsviðskiptum. Gildin víkja þannig fyrir efnahagslegum hagsmunum.

Ekki eru þó allir til í að selja gildi sín með þessu hætti en hin nýfrjálsa (1979) þjóð á St. Lucia viðurkenndi nýverið Taívan. Þrátt fyrir fækkun í hópi stuðningsþjóða vinnur Taívan að því að fá aftur aðild að Sameinuðu þjóðunum eftir að hafa misst aðildina til Kína 1971. Hætt er við því að sú barátta verði erfið enda líklegt að vægi Kína innan Sameinuðu Þjóðanna og valdið sem felst í neitunarvaldi þeirra innan Öryggisráðsins verði Taívan Þrándur í götu.

Stuðningur þjóða heimsins við grunngildi lýðræðis, sem var einnig val stuðningsmanna Chiang Kai-shek 1949 þegar þeir flúðu frá meginlandi Kína yfir til eyjunnar Formosa og mynduðu Taívan, virðist því nú boðin hæstbjóðanda þegar kemur að Taívan. Hæstbjóðandinn í því kapphlaupi var lengi vel Taívan en nú býður Kína einfaldlega fjárhagslega betur og þá víkja hin lýðræðislegu gildi.

Gildin eru augljóslega til sölu!